circulus

circulus, -i m. (n. -um: p. 600,33.601,14.19.28. MLWal.) MLWscript.: -col-: MLWOrdo Rom. 16,53. -cl-: p. 601,32. adde MLWChart. Rhen. med. I 135,112. [] I linea rotunda in se revertens, orbis, arcus — Kreis(linie, -bogen): A proprie: 1 geom.: MLWGerb. geom. 4,5 -uscirculus aequaliter a puncto circumductus. MLWMathem. var. Bubnov p. 289,30 mensuram ... -icirculi, quo orbis includitur. al. expressius MLWi. q. circumferentia — Umfang: MLWAnon. geom. I 4,41 ex diametro -umcirculum sic quaeras. MLWAdalbold. sphaer. 7 -uscirculus sphaerae. MLWal. 2 astron. et astrol.: a strictius de lineis vel zonis caelestibus (terrae: l. 18) ab astronomis fictis vel in astrolabio positis: α in univ.: MLWBeda temp. rat. 34,4 aequinoctialis vel solstitialis ... -icirculi vel zonae. MLWEpist. var. III 32 p. 199,26 ad australem -umcirculum, quem mesembrinum Greci vocant (cf. MLWAlbert. M. meteor. 3,1,22 p. 608^b,39 -uscirculus meridiei). MLWGerb. epist. math. I 3,1 p. 25,21 sphaera ... ad coelestes -oscirculos vel signa osten〈den〉da componitur. MLWGerb. (?) astrolab. 2,2 p. 118,25 -uscirculus cancri tropicus aestivus dicitur. 12 ut per gradum solis -uscirculus diei, sic per nadair -uscirculus noctis ... acquiritur. MLWRicher. Rem. hist. 3,51 -oscirculos visibus inexpertos. MLWHonor. August. imag. 2,15 primus -uscirculus ab India ... ad columnas Herculis pervenit. MLWAlbert. M. meteor. 1,3,1 p. 499^b,9 -uscirculus ... altitudinis. 3,1,22 p. 608^b,32 sunt ... quinque -icirculi magni MLWeqs. MLWveget. 1,45 plantam indigere ... tempore accessus solis in obliquo -ocirculo. MLWsumm. theol. I 17,68,4 p. 708^b,10 quem -umcirculum colurum vocant. MLWal. β de cursu stellarum: MLWRicher. Rem. hist. 3,52 errantium ... siderum -icirculi. MLWAlbert. M. serm. 2 (SBMünch. 1966/III. p. 31, 27) ubi se -icirculi solis et lunae intersecant inter gradus xii. al. expressius MLWi. q. tempus cursūs — Umlaufszeit: MLWBeda temp. rat. 11,25 propter lunae -umcirculum, qui xxviiii semis diebus constat. b latius: α de zodiaco: MLWBeda temp. rat. 6,68 initium zodiaci -icirculi. MLWHrotsv. Abr. 2,5 zodiacum percurres -umcirculum. MLWal. expressius de domibus zodiaci vel horoscopo: MLWAlbert. M. animal. 20,68 orbis, qui ... duodecim -orumcirculorum comparatione componitur, qui duodecim domus vocantur. MLWnat. anim. 2,7 p. 31,2 quod cuiuslibet nativitatis -uscirculus duodecim domorum contineat -oscirculos. p. 31,34 sicut distat -uscirculus a stella principanti, ita distat vita ... animae a vita ... dei illius, qui credidit ipsam corpori. MLWal. β de via lactea: MLWGunzo epist. 14 p. 48,12 zodiaci atque lactei connexionem -icirculi propriis lineis complectitur geometria. MLWWiduk. gest. 1,13 p. 23,9 ut Iringis nomine ... lacteus caeli -uscirculus ... sit notatus. γ de orbibus in caelo interdum apparentibus: MLWAnnal. Xant. MLWa. 868 p. 25,24 -icirculi duo magni apparuerunt in caelo. MLWBruno Querf. fratr. 16 videtur super ... ecclesiam quasi -uscirculus. MLWAnnal. Brunw. MLWa. 1147 -uscirculus ... maximo rotatu ferebatur. MLWal. 3 philos.: MLWAlbert. M. anim. 1,2,7 p. 36,23 (ed. C. Stroick. 1968) oportet, quod intellectus sit ... -uscirculus (p. 407^a,20 κύκλον). MLWmetaph. 7,3,3 p. 359,21 (ed. B. Geyer. 1964) -uscirculus nominat quantum integrum rotundum. 7,3,6 (ibid. p. 362,39) quaeritur ... de hoc, quod est -umcirculum esse in eo, quod est -uscirculus. adde: MLWHildeg. epist. I 127 p. 353^A quicunque ... dicit, quod ... divinitas non sit Deus, hic nominat punctum absque -ocirculo. 4 usu vario (huc spectare possunt etiam exempla infra allata, MLWe. g. p. 601,10.15): MLWNotker. Balb. gest. 1,8 p. 10,23 cervicem in modum -icirculi contorquens cantor. MLWRather. epist. 25 p. 131,18 (synod.) oblatam recta cruce signate, id est, non in -ocirculo et varicatione digitorum. MLWDipl. Heinr. II. 418 quae (forestis) ... -umcirculum pro〈secuta ... in Fuldam〉 ... pergiratur. MLWTheoph. sched. 3,42 tolle ferrum ..., quod foramen habet in cuspide, cuius percussura subtilissimum -umcirculum fac. MLWCatal. thes. Germ. I 111,4 (Mittelalterl. Schatzverz. I. 1967) una casula plava cum -iscirculis et aurifrigis. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 1 p. 78,19 ala facit in suo motu portiones -icirculi. MLWal. in re magica: MLWCaes. Heist. mirac. I 5,2 p. 277,8 -icirculi legem infra -umcirculum posito praedixit. MLWChron. Albr. MLWa. 1233 p. 932,21 fecit ... -umcirculum cum caracteribus suis. MLWal. B meton. de rebus orbis formam exhibentibus: 1 praevalente notione circumscriptionis: a strictius MLWi. q. margo (rotunda), ora — (kreisförmige) Einfassung, Rand: α in univ.: Vita Ioh. Gualb. 10 (MLWMGScript. XXX p. 1109,5; MLWa. 1092/1120) circumposuit ipsi (capitis velamento) extrinsecus causa ornatus -umcirculum de alba pelle. MLWCaes. Heist. mirac. I 9,14 -uscirculus et litterae hostiae. MLWCatal. thes. Germ. I 45,54 (Mittelalterl. Schatzverz. I. 1967) concavitas eius (acerrae) patebat in dorso, ubi et -uscirculus argenteus cum literis Grecis ambiebat. MLWal. [] remissius de nimbo: MLWEkkeh. IV. cas. 45MLW^med. cum reliquisset -icirculi (‘Mandorla’ MLWed. in nota) planitiem vacuam. MLWCasus Petrish. 1,22 aureum circa caput -umcirculum habebat. MLWal. β medic.: tegumentum circa vulnus positum — Schutzring um die Wunde: MLWRoger. Salern. chirurg. 4,132 facto -ocirculo de cera vel pasta. MLWAlbert. M. animal. 22,63 oportet -umcirculum pastae vel argillae ... circumponere inter sanum locum et laesum. al. sedimen (in ora vasis urinae exsistens) — Sedimentkreis (im Uringlas), ‘Zirkel’: MLWMaurus urin. II p. 41,19 prima regio (urinae) dicitur -uscirculus. MLWal. b latius: α saepimentum, vallum, murus burgi — Umfriedung, Ringwall, Burgmauer: MLWNotker. Balb. gest. 2,1 p. 49,19 terra ... Hunorum viiii -iscirculis cingebatur. p. 49,20 alios -oscirculos nisi vimineos cogitare nescius. MLWChart. Meckl. 284 p. 268,6 illius ville burgwerk et brukewerk ..., -umcirculum scilicet urbis Magnopolis. MLWal. β ambitus molarum — Einfassung der Mühlsteine: MLWAlbert. M. animal. 12,210 -uscirculus ligneus, qui est circa molares molendini, continet lapides molares. MLWal. 2 praevalente respectu formae rotundae MLWi. q. anulus, trochus — Reif(en), Ring (cf. MLWGloss. III 373,41 St.-S. -uscirculus reif. 375,25 -uscirculus rinc. saepe): a strictius de orbibus ex ligno vel metallo factis: α de diademate: MLWAnnal. Rom. p. 469,17 princebs ... -umcirculum, quod ab antiquitus Romani coronabant patricios, ... in capite posuit suo (cf. MLWBenzo ad Heinr. 1,9 p. 603,4 cum ... mitra, cui superponit imperator patricialem -umcirculum. MLWPetr. Cas. [?] chron. 4,119 p. 835, 11). MLWCosmas chron. 2,37 p. 135,5 regalem. Const. I 170 p. 236,32 ut liceat ... duci ... illis temporibus, quibus nos coronam ... portamus, ... -umcirculum portare. MLWal. spectat ad phrygium papae (de re v. P. E. Schramm, Herrschaftszeichen und Staatssymbolik. I. 1954. p. 63): MLWBenzo ad Heinr. 7,2 p. 672,7 legebatur ... in inferiori -ocirculo ... serti ita: ‘MLWeqs.’ β de vinculis, boiis: Vita Audoini 5 (MGMer. V p. 557,8; MLWs. VIII.MLW^in.) membra -orumcirculorum denotatione constricta. Alcuin. Willibr. 1,27 (MGMer. VII p. 136,11) in ecclesia ... -icirculi pendentes testes resolutionis sunt. MLWRather. Metr. 6 p. 458^C -umcirculum capularem. MLWCaes. Heist. mirac. II 2,38 p. 122,14 -ocirculo ferreo ventrem ... cinxerat sanctimonialis. MLWal. adde: Ord. iud. Dei B 1,7 Iudeo ... -uscirculus ex rubo in collo imponatur. γ de ansis, apparatibus suspendendi sim.: MLWAngilb. eccl. Cent. 3 p. 177,26 cloccae ... xv cum earum -iscirculis (cf. MLWCatal. thes. Germ. I 82,35 [Mittelalterl. Schatzverz. I. 1967] -oscirculos ii argenteos, cuprinos iii. MLWHariulf. chron. 3,3 p. 87,31 ex aere -icirculi ad signa pendentes. MLWal.). MLWLex Frision. iud. Wul. 10 cum -ocirculo harpare. MLWGerb. (?) astrolab. 2,6 suspendiculares ... -icirculi. MLWBovo Sith. Bert. 16 ferreis -iscirculis clavisque artatur scrinium. MLWTheod. Hirs. loc. sanct. 20 p. 53,5 extracto ... eius (portae) -ocirculo. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 2 p. 176,22 -uscirculus unus ligneus ... habeatur MLWeqs. MLWAlbert. M. animal. 2,30 ponitur -uscirculus in naribus vaccae. MLWal. v. et vol. I. p. 1312,42. MLWalleg.: MLWHraban. univ. 14,21 p. 394^D quatuor -icirculi aurei arcae ... quatuor evangeliorum libri. MLWHonor. August. gemm. 1,12 -uscirculus thuribuli ... est divinitas. δ de ligaminibus (plerumque doliorum; aliter: l. 56): MLWLeg. Wisig. 8,3,8 dum de silva ... -oscirculos ad cupas ... asportare presumat. MLWConc. Karol. 53 p. 693,21 ad abbatis cellarium per vindemias de -iscirculis carra x. MLWTheoph. sched. 3,84 p. 321,31 circumpone argillae ferreos -oscirculos. 3,91 fiunt ... ex ferro -icirculi tenues, qui ponuntur in manubriis ferramentorum. MLWChart. Argent. I 616,113 p. 475,13 cuparii ... -iscirculis ligaminibusque datis ... facient omnia, quecunque necessaria habuerit episcopus ... ad balnea. MLWRegistr. Trident. I 116 p. 98,24 partem de -iscirculis et scandulis. MLWChart. Rhen. med. II MLWapp. 15 p. 399,16 debet ... i tonnam ligare cum suis -iscirculis salicibus. MLWapp. 16 p. 456,36 dat ... xiiii sectiles -oscirculos. MLWal. de signo tabernae: MLWDavid compos. 3, 29,1 -uscirculus ad tabernam potum venalem designat. MLWConr. Mur. summ. p. 168,10 (ed. W. Kronbichler. 1968). ε usu vario: MLWRicher. Rem. hist. 3,52 sphaeram ex solis -iscirculis constantem. MLWMirac. Annon. 2,24 (Siegburg. Stud. III. 1966) vovit ... argenteum -umcirculum pro latitudine capitis sui. MLWGloss. Roger. I A 3,1 p. 661,2 est instrumentum ad modum -icirculi factum inferius et coartatum ... ad modum serre. b latius: α de aedificiis MLWi. q. structura rotunda — Rundbau: Theod. Tuit. benef. (MLWMG Script. XIV p. 563,31) sanctuarium admodum angustum adiectione[] medii -icirculi ampliavit. MLWalleg.: MLWCand. Fuld. Eigil. I 17 -uscirculus ... ecclesiae ... regnum perpetuae maiestatis ... significare videtur (MLWsim. II 21,33). β de opere pistorio MLWi. q. spira (panis) — (Brot-)Ring: MLWMetell. Quir. 23,12 -umcirculum de pane ..., quem volebat ... offerendum mysticum sacris dare brachiale. MLWChart. Basil. C I 238 pro ... sex -iscirculis panis consueti. 326 pro duobus -iscirculis simile. II 40 pro ... duobus -iscirculis dandis nomine revisorii. MLWibid. saepius (v. MLWind.). γ de tonsura MLWi. q. corona crinium — Haarkranz (plerumque MLWalleg.): MLWAmalar. off. 2,5,4 -uscirculus ... capillorum virtutem aequalitatis ... significat. MLWHonor. August. gemm. 1,194 per -umcirculum ... crineum spineam coronam praeferimus. MLWCasus Petrish. praef. 13 -uscirculus ex capillis. MLWal. cf. p. 601,23sqq. δ de partibus corporis curvis: MLWHildeg. div. op. 1,2,27 p. 771^D qui (oculus) aquosum -umcirculum infra albedinem ... habet (cf. MLWBenven. Graff. ocul. B 2 p. 9,10 -uscirculus clarus. MLWAlbert. M. animal. 1,148 -icirculi, qui ... ambiunt pupillas). MLWNicol. anat. 730 haemorrhoidae terminantur in pudico -ocirculo. MLWAlbert. M. animal. 1,261 (de cartillaginibus gurgulionis) ante portionem -icirculi est a latere foraminis ... additamentum duplex (1,419 ac si -uscirculus cartillaginis positus sit super -umcirculum). MLWal. ε de pallio (alleg.): MLWAmalar. off. 2,23,2 -uscirculus circa collum disciplina est Domini. MLWHonor. August. gemm. 1,222 -uscirculus, quo pontifex circa collum circumdatur, est torques aureus, qui legitime certantibus in praemio datur. MLWal. ζ de candela MLWi. q. spira cerae — Wachsstock: MLWCasus Petrish. 4,16 flamma ... cum consumpsisset, quod erectum erat de -ocirculo candelae. MLWibid. MLWal. 3 in -iscirculis MLWi. q. catervatim — in Scharen: Annal. Basil. MLWa. 1277 p. 201,19 frequentaverunt ecclesias in -iscirculis (v. notam MLWed.). C translate MLWi. q. circuitus, cursus (constans), reversio (periodica) — Kreislauf, (regelmäßiger) Ablauf, (periodische) Wiederkehr: 1 astron.: a strictius: MLWConc. Merov. p. 108, 12 intra anni -umcirculum. MLWRhythm. 38,4,1 dena quater ... peracta ... ... annorum -acircula. 118,7,2 quingenti ... -icirculi (MLWsc. annorum; cf. MLWPaul. Diac. carm. 2,6,3 octodecem et quingenti peracti sunt -icirculi). Vita Sollemn. 9 (MGMer. VII p. 319,6) aureus anni -uscirculus dierum. MLWPaul. Diac. carm. 28,3 explevit necdum vitae tibi -uscirculus annum. Vita Gang. I 10 (MGMer. II p. 164,10) consummato ... praesentis aevi -ocirculo. MLWChron. Afflig. 11 p. 412,28 infra unius mensis -umcirculum. saepe. b latius MLWi. q. cyclus — Zyklus: MLWRhythm. 113,11,1 pro solari -ocirculo per vigenos et octonos reliquos annos diviseris. 115,7,2 qui (aucti dies) sunt septem in noveno atque deno -ocirculo. MLWAlcuin. epist. 126 p. 185,16 anno -icirculi decennovenalis novissimo. MLWRuotg. Brun. 5 p. 6,16 sexagesimo tercio indictionum -ocirculo. MLWAnnal. Quedl. p. 31,36 primus Dionysii -uscirculus inchoat anno ... dxxxii. MLWAlbert. M. animal. 5,38 in quindecim diebus, hoc est in duobus -iscirculis horariis planetarum. al. meton. MLWi. q. index — Tabelle: MLWBeda hist. eccl. 5,21 p. 341,31 -oscirculos ... temporum instantium vobis mittere supersedimus. MLWal. 2 medic. MLWi. q. impetus morbi periodicus — periodischer Anfall: MLWAurelius 1 p. 490,6 solet ... in tritaicis febribus levari -uscirculus. MLWAesculapius 20 p. 26,42 anhelitu laborantes secundum -icirculi tempus occupantur. 3 philos.: a strictius MLWi. q. ratiocinandi modus circularis — Zirkelschluß: MLWAlbert. M. anal. pr. 2,2,1 p. 715^b,47 dicitur -uscirculus fieri ex conclusione et conversa alterius praemissarum. MLWmetaph. 4,2,2 p. 174,14 (ed. B. Geyer. 1960) -ocirculo non potest fieri demonstratio. MLWal. b latius: MLWEkkeh. IV. bened. I 41,28 -uscirculus egreditur fidei, qua cęptus initur. MLWAlbert. M. animal. 8,232 fantasia ... perficitur ... calido ..., quod per naturam -icirculi unum propellit ad aliud. 4 mus.: MLWWilh. Hirs. mus. 33 p. 68,3 -icirculi troporum sunt, cum cantus singulorum in regulari suo cursu ductus et reductus ad finalem suam saepius recurrit. 5 usu communi fort. MLWi. q. motus, conversatio — viell.: Bewegung, (Lebens-)Wandel: Hildeg. epist. I 75 p. 298^A ut cum -uscirculus animae tuae fuerit otiosus, aedificium bonorum operum ... inveniat. II area circumferenti linea inclusa — Kreis(fläche), Scheibe (huc spectare possunt etiam exempla supra allata, MLWe. g. p. 599,2sq.): A strictius: 1 geom.: Ps. Boeth. MLWgeom. p. 378, 15 -icirculi aequales sunt, quorum diametri aequales sunt. MLWMathem. var. Bubnov p. 288,4 qua ratione fiat -uscirculus quadrato aequus. Albert. M. phys. 1,1,1 p. 2^b,18 -uscirculus est figura plana, una linea [] contenta MLWeqs. cael. 2,2,1 p. 125,58 (ed. P. Hoßfeld. 1971) -uscirculus (p. 286^b,18 κύκλος) est ante omnes figuras superficiales. MLWal. (v. MLWind.) 2 astron.: a de plenilunio: Aldh. virg. I 9 p. 237,5 teres lunaris globi -uscirculus. Catal. reg. Franc. (MGMer. VII p. 507,4) in quo anno ... lunae -umcirculum xiii., xiiii., xii. kal. Apr. Urso MLWgloss. 32 p. 64,21 secundum sui -icirculi quadraturam ... ad expellenda aquea ... virtutem expulsivam coadunat luna. MLWal. de eclipsi: Bernold. Const. chron. MLWa. 1093 p. 457,7 ut -uscirculus ... in illo (sole) appareret. b de orbe plagarum: Froum. epist. 45 in uno folio erat -uscirculus continens scripturam quattuor plagarum mundi. adde: Fund. Schild. 5 artifices -ocirculo ... quadrato punctum ... orientis fixerunt. 3 usu vario: a in univ.: Vita Bertini 8 (MGMer. VII p. 181,20; MLWs. IX.) apparuit -umcirculum roris in circuitu humidum. Ioh. Canap. Adalb. 28 p. 593,42 formam -icirculi ... monstrat insula. b c. colore quodam: α de maculis: Albert. M. animal. 22,53 qui (equi) quasi -iscirculis parvis interpositis nigros albis immixtos habent pilos. Moses Panorm. marisc. 2 p. 149,10 equus, cui patent in pilis pellis sue duo -acircula similantia -iscirculis, que sunt in flanchis. MLWal. β de imagine rotunda: Ekkeh. IV. cas. 127 p. 411, 14 pictor ita decorus, ut in laquearis ... ecclesiae -ocirculo videre est. γ de cauda pavonis: Aldh. virg. I 9 p. 237,12 licet ... pavonis gloria tereti -orumcirculorum rotunditate praecellat. δ de tonsura (cf. p. 600,8sqq.): Arno Reichersb. scut. p. 1503^D mos ... haereticorum ... in summitate capitis -umcirculum radentium MLWeqs. ε de campo: Lex Ribv. 69,5 cum xii ad stafflo regis in -ocirculo et in colore ... coniurare studeat (v. notam MLWed. p. 168sq.). Chart. Rhen. MLWinf. I 433 p. 302,36 (a. 1169) eques in -ocirculo, quod warf dicitur, incedere debet ad custodiendum -umcirculum. Chart. civ. Magd. 100 p. 52,46 aliquem in ... -ocirculo fuste ledere. MLWal. (?) de Circo Maximo: Annal. Rom. p. 478,12 altera pugna ... commiserunt in circlo maiore. B latius: 1 regio circumsita, territorium — Bereich, Umkreis, Bezirk: Chron. Noval. 5,13 quae (caro) viva redolevit pene -umcirculum Italiae. Wilh. Hirs. const. 1,44 p. 976^C in -ocirculo ianuae. Hildeg. Disib. 31 cuius (montis) -uscirculus longus et latus est. Alex. Min. apoc. 3, 10 historia ... -umcirculum Romani imperii orbem appellat. MLWfort. MLWadd.: Libell. de Willig. 4 p. 745,25 in omni -ocirculo loca sua peragravit tempore certo. 2 circus (orbis) — (Erden-)Rund: Ionas Bob. Columb. 1,27 p. 217,5 paginali ... stilo orbis discribere -umcirculum (MLWVita Mathild. II 17 p. 295,28 in hac die celebratur per -umcirculum o. vigilia. Otto Frising. chron. 3 prol. p. 134,1 per totum o. -umcirculum mundus attritus malis. MLWal.). III sphaera — Kugel, Sphäre (de hemisphaerio ut vid.: l. 49): A geom.: Anon. MLWgeom. I 4,52 -icirculi inauraturam. Adalbold. sphaer. 2 -icirculi crassitudo. MLWal. B astron.: Bovo Corb. Boeth. 16 planetae, quae altiori -ocirculo feruntur, acutioris soni melodiam suo concitent cursu. Albert. M. veget. 2,69 que figura (arboris) ... causatur ex figura -orumcirculorum sex signorum. 2,78 in concavo coelestis -icirculi. MLWal. C usu communi: 1 de oculo (cf. p. 600,14sqq.): Arnold. Ratisb. Emm. 2,18 p. 562^b,58 oculares -oscirculos suspendi in ecclesia. Hildeg. scivias 3,7 p. 649^C -uscirculus oculi tui habet duo perlucida in se, unum tamen habitaculum existens. 2 de caepa MLWi. q. bulbus — Knolle: Albert. M. veget. 6,295 in tunicis inferioris -icirculi. Dauser