cantus planus

cantus planus I. Bezeichnung für den rhythmisch gleichförmigen (einstimmigen) (Kirchen-)Gesang [II. ? irrtümlich: Hexachordbezeichnung] — I. ‘plainsong’, term that designates rhythmically uniform (monophonic liturgical) chant [II. ? erroneously: term that designates a hexachord] I Bezeichnung für den rhythmisch gleichförmigen (einstimmigen) (Kirchen-)Gesang — ‘plainsong’, term that designates rhythmically uniform (monophonic liturgical) chant A für das einzelne Gesangsstück — for single pieces [syn.: cantus firmus; opp.: cantus mensuratus] 1 allgemein — general [s.XIV] LmLMarch. luc. 10, 1, 3. LmLIac. Leod. spec. 2, 14, 4: Tredecim consonantiae sunt, quibus omnis ecclesiasticus cantus planus contexitur (cum melodia). al. [s.XV] LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 6, 1: De parvulis planis cantibus. al. LmLFr. Gafur. theor. 5, 7. 2 speziell — specific a zu Rhythmus und Mensurierung — with reference to rhythm and mensuration [s.XIII] LmLElias Sal. 5 p. 21b: Regula infallibilis, omnis cantus planus in aliqua parte sui nullam festinationem in uno loco patitur plusquam in alio, quam est de natura sui; ideo dicitur cantus planus, quia omnino planissime appetit cantari. LmLHier. Mor. 25 p. 181, 20: omnis cantus planus et ecclesiasticus notas primo et principaliter aequales habet. [s.XIV] LmLQuat. princ. 3, 58 p. 251a: omnis planus cantus pronuntiari debet in quinto modo aut in sexto, idest per longas aut per breves. [s.XV] LmLProsd. exp. 66, 28: nota finalis sive nota complens ipsum cantum planum sub modo longo profertur et hoc respectu precedentium. al. LmLProsd. ital. II p. 64: Modus ergo iste (sc. organicus) erat, quod non pronuntiabant omnes figuras cantus plani sub eodem valore, sed aliquas elongabant et aliquas abreviabant. LmLFr. Gafur. pract. 1, 2: Plerique enim plani cantus notularum pronuntiationem et mensuram proprio imperio consequi voluerunt. ibid.: Sunt et qui notulas huiusmodi plani cantus aeque describunt et commensurant figuris mensurabilis consyderationis, ut longas, breves ac semibreves. b zur Komposition — with reference to composition [s.XIII] LmLHier. Mor. 24 p. 173, 22: De modo faciendi novos ecclesiasticos et omnes alios firmos sive planos cantus. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 7, 5, 23: non modo cantus planos quoquo modo componere sciet et indebite compositos corrigere, sed et mensuratos. LmLQuat. princ. 3, 48 p. 247a. [s.XV] LmLPetr. Talh. p. 21: Pro faciendo planum cantum. Ut maiorem controversiam evites, quae potest in tota musica reperiri, volo quod planum cantum scias componere. ibid.: propter cantus plani actorem. LmLIoh. Legr. rit. 2, 2, 4, 1. [] c zur Notation — with reference to notation [s.XIV] LmLMarch. luc. 8, 1, 6: Prima namque duo signa, scilicet C et b, sunt vel esse possunt in quolibet cantu plano ac etiam mensurato; tercium vero signum (sc. falsa musica) solum in cantu ponitur mensurato, vel in plano, qui aut colorate cantatur aut in mensuratum transit. LmLMarch. pom. 14, 3. LmLIac. Leod. spec. 6, 72, 29: deficiunt, qui cantus planos illo modo notant sicut mensuratos. LmLIac. Leod. spec. 6, 73, 40: de notis musicis modisque notandi cantus planos (sim. LmLIac. Leod. spec. 6, 73, 1). al. [s.XV] LmLProsd. exp. 65, 37: non est reperire ligaturam aliquam in tali cantu plano, que tali cauda careat, si bene figuratus fuerit talis cantus planus. LmLPetr. Talh. p. 22. al. d zur Tonart — with reference to mode [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 2, 25, 27: in cantibus planis, qui alicuius toni vel modi sunt. al. [s.XV] LmLOrig. et eff. 20, 1: Omnis planus cantus orditur in suo melo in octo tonis, ut patet in textu Boetii. LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 5, 17. al. LmLFr. Gafur. op. 5, 8. B als Kollektivbegriff für das Gesangsrepertoire — as collective term that designates the whole repertoire of chant [syn.: cantus ecclesiasticus, cantus (harmonia) simplex, cantus (musica) aequiformis, musica sine melodia, musica nuda, cantus firmus, cantus immensurabilis; opp.: cantus mensuratus (mensurabilis), cantus organicus, cantus compositus] 1 Definition [s.XIV] LmLWalt. Odingt. 5, 1, 7: Harmonia est inflexio vocis a voce. Est autem simplex seu multiplex harmonia. Quam planum cantum voco, solius est vocis modo impressae modo elevatae modulatio. LmLIac. Leod. spec. 6, 71, 2: principalius distingui videtur cantus in planum et in mensuratum. Cantus planus est debita vocum et consonantiarum coniunctarum prolatio, non attendens vel observans circa illas certam temporis mensuram. [s.XV] LmLIoh. Tinct. diff. 3: Cantus simplex planus est, qui simplicibus notis incerti valoris simpliciter est constitutus, cuiusmodi est Gregorianus. LmLGuill. Pod. 5, 3: De cantu et cantu plano... Cantus vero planus est vocum disgregatarum et que successive absque ulla temporis determinata quantitate et mensura proferuntur legittima constitutio. ibid.: Itaque proprium cantus plani est per voces disgregatas, quod ei soli convenit, proferri sive pronunciari. 2 Gebrauch — usage a allgemein — general [s.XIII] LmLIoh. Garl. mens. append. 15, 9: Istae regulae tenentur in cantu plano, sed aliquotiens restringuntur in discantu propter habitudinem concordantiae ipsius discantus. LmLElias Sal. pr. p. 17b: cantum planum et bene ordinatum per angelos et per sanctos prophetas et per beatum Gregorium deridendo, assumendo aliquotiens naturam cantus scientiae organizandi, quae totaliter supra scientiam cantus plani est reperta. al. LmLTrad. Lamb. 3, 15, 2: Explicit ars cantus plani. LmLHier. Mor. 25 p. 179, 28. LmLTrad. Garl. plan. III 70. al. LmLTrad. Garl. plan. V 189. al. LmLPs.-Thomas Aqu. II p. 37: quelibet due voces iuxta se posite, sive in cantu plano sive in organo ... faciunt tonum. LmLAnon. Couss. IV p. 50, 18: fuit valde laudandus Parisius, sicut fuit magister Petrus Trothun Aurelianis in cantu plano. LmLWalt. Odingt. pr. 14: de harmonia simplici, id est de plano cantu (sim. LmLWalt. Odingt. 5, 1, 1). [s.XIV] LmLMarch. luc. 2, 7, 2-3 (inde LmLBonav. Brix. 24, 85-86). LmLMarch. pom. 18, 4. LmLIac. Leod. spec. 1, 18, 6: nunc in multis ecclesiis eadem (sc. musica lasciva) etiam in plano cantu ecclesiastico cantores uti non verentur, cantum planum et simplicem ad mensurabilem trahunt, ut simplices cantores nesciant, quid illi dicant et cantum planum non discernant. LmLIac. Leod. spec. 4, 11, 2: in cantu enim plano et ecclesiastico. al. LmLPetr. Palm. p. 513. al. LmLQuat. princ. 3, []55 p. 250a: sive sit in psalmodia sive in plano cantu. LmLQuat. princ. 3, 58 p. 251a: de modo pausandi et pronuntiandi planum cantum. al. LmLGoscalc. 1, 8 p. 86, 1. LmLInterv. Tonus div. p. 242, 2. LmLCart. plan. 1. al. LmLAnon. Seay p. 26. al. [s.XV] LmLOrig. et eff. 2, 4: sic genus diatonicum confundunt ac planum cantum pervertunt. ... nesciunt in quo genere naturaliter planus cantus constitutus est. LmLProsd. exp. 65, 21 (sim. LmLProsd. exp. 65, 30). LmLProsd. contr. I 2, 3: ars contrapuncti artem pratice cantus plani presupponit (sim. LmLProsd. contr. II 2, 3). LmLProsd. ital. II p. 64: antiqui ante inventionem cantus mensurati quendam habebant modum cantandi in canto plano, quem modum organicum appellabant. LmLNicol. Cap. p. 311: Musica humana est illa, quae ab humana voce profertur, et ab ista formatur cantus ecclesiasticus vel cantus planus, qui quotidie cantatur in ecclesia Dei, et fuit compositus per beatissimum Gregorium papam. LmLProsd. spec. p. 731: libelus iste ars practice cantus plani. al. LmLUgol. Urb. 1, 14, 8: prima (sc. proprietas), scilicet naturae eo, quod plani cantus modum dicit essentialem et eius esse demonstrat, dicitur proprietas essentialis (inde LmLFr. Gafur. extr. 5, 5, 2). LmLUgol. Urb. 2, 4, 2: Musica (ed.: Musicae) melodiata sive contrapunctus musicam sine melodia sive cantum planum praesupponit, quoniam consonantiae et dissonantiae ad hanc spectantes musicam in ipso plano cantu diffiniuntur et declarantur. LmLUgol. Urb. 3, pr. 57: in musica nuda seu cantu plano. al. LmLTrad. March. p. 931: scias quod in cantu plano tantummodo duo semitonia inveniuntur, videlicet dyatonicum et armonicum. In discantu vero quatuor, videlicet predicta duo et cromaticum et diesis. LmLPetr. Talh. p. 20: Qualiter debet cantari a duobus planus cantus. <Q>uaeri decet, postquam notitiam tonorum habes (ms.; ed.: habens), planum cantum regulariter psallere, ne cantes de caetero quando planus cantus sine discantibus dicitur in choro vel alibi, sicut faciunt plurimi per abusum. ... Nec imagineris, quod planus cantus sequatur regulas cantus mensurabilis. al. LmLTrad. Holl. I p. 175. al. LmLTrad. Holl. II 36 p. 37 (p. 429b): haec autem coniunctae ideo sunt hic positae et exemplificatae, quia tam cantus organicus quam eciam planus sine eis nequaquam cantari potest (sim. LmLTrad. Holl. II 6 p. 28 (p. 426b)). LmLAnon. Monac. 1, 14: Duplex est musica, scilicet simplex, hoc est de cantu plano, et mensuralis seu figurativa, hoc est de cantu composito. Musica de cantu plano et simplici est simplex vocum sine consonancia sive consonanciis concurrente vel concurrentibus prolacio. LmLIoh. Legr. rit. 2, 2, 1, 18: varii cantus plani codices. LmLIoh. Legr. rit. 2, 3, 2, 12: si contrapunctum absque simplici vel plano cantu sapias. al. LmLConr. Zab. tract. A 1. LmLFr. Gafur. extr. 7, 8, 9: talis tritonus in cantu plano semper est vitandus propter eius duritiem. al. LmLIoh. Tinct. nat. 1, 50: Hii autem sunt octo toni, quibus non tantum in cantu Gregoriano, qui simplex est et planus... utimur. LmLIoh. Tinct. contr. 1, 19, 2: raro in re facta et vix vel numquam in cantu plano. LmLFr. Gafur. op. 5, 7. al. LmLBart. Ram. 1, 1, 1 p. 4: a neotericis cantus firmus, a quibusdam vero cantus planus dicitur. LmLNicol. Burt. 1, 13, 81. al. LmLBonav. Brix. 26, 7. LmLAdam Fuld. 2, 17: Habes hic, quae de tonis ac Gregoriana vel plana musica planoque cantu sentio. LmLLad. Zalk. A 73. LmLGuill. Pod. 5, 1: Musica autem cantandi ... in tres scinditur partes, scilicet in cantum planum, contrapunctum et cantum mensurabilem (sim. LmLGuill. Pod. pr. LmLGuill. Pod. 1, 8). al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 1: soniferam lectionem quasi lectionem sustinentem sonos vel ipsis sonis substitutam ipsum planum cantum appello. LmLHerb. Tr. 2, pr. p. 42. b speziell — specific α zur Notation — with reference to notation [s.XIII] LmLTrad. Garl. plan. V 79: in cantu plano vel ecclesiastico tantum quatuor lineas protrahimus. LmLTrad. Garl. plan. V[] 220a: Sequitur de figuris et ligaturis cantus plani. LmLAnon. Couss. IV p. 60, 18: in fine lineae quatuor linearum ponebant unum (sc. punctum), ut in cantu plano, propter cognitionem primi puncti alterius lineae quatuor linearum. LmLWalt. Odingt. 6, 2, 4: Plicarum alia ascendens, alia descendens, quae in plano <cantu> vocantur semitonus et semivocalis. LmLWalt. Odingt. 6, 8, 13: sicut in plano cantu pes vel resupina. [s.XIV] LmLMarch. luc. 13, 1, 1: de pausis, quomodo debeant figurari in cantu plano (inde LmLBonav. Brix. 19, 1. sim. LmLMarch. luc. 13, 1, 2 (inde LmLBonav. Brix. 19, 2)). LmLMarch. pom. 4, 12. LmLIac. Leod. spec. 5, 16, 14: Notae enim cantuum, quibus nunc utimur communius, et in cantu plano et in cantu mensurato. LmLIac. Leod. spec. 6, 72, 28: ligatura descendens in cantu plano. LmLQuat. princ. 3, 58 p. 253a: Nam natura plani cantus non est nec decens, ut tot notae in uno loco super unam sillabam ponentur; est enim vitium scriptoris atque notatoris. al. LmLVers. Iam post p. 52. LmLGoscalc. 2, 2 p. 120, 13: numquam enim vel rarissime figure maxime vel minime sunt in cantu plano. LmLWillelm. 3, 18. LmLGuido fr. 6, 2. al. [s.XV] LmLProsd. exp. 65, 34: in cantu plano talis cauda a parte dextra non dicatur proprietas. LmLProsd. exp. 65, 49: in cantando cantum planum sive organicum, et hoc binatim. LmLProsd. exp. 65, 51: modum cantandi cantum planum binatim. al. LmLProsd. ital. II p. 36. LmLUgol. Urb. 3, 7-3, 24: Sed ea perfectio ex tractu addita longae aliter in plano cantu et aliter in mensurato significat. al. LmLIoh. Tinct. exp. 3, 41: Sexta (sc. clavis est) G pro ⋅G⋅solreut acuto, tamen usus eius est rarus in re facta et rarior in cantu plano. al. LmLFr. Gafur. op. 5, 6. LmLBart. Ram. 1, 3, 1 p. 53. LmLNicol. Burt. 1, 28, 163: ante beatum Gregorium invenimus varios plani cantus codices variis caracteribus seu cifris, ut ita loquar, designatos (inde LmLBonav. Brix. 22, 3). LmLGuill. Pod. 5, 31: De notulis sive figuris cantus plani et earum officio. LmLGuill. Pod. 5, 34: Cum enim semibreves in cantu plano ligature officium teneant. LmLGuill. Pod. 5, 36: De figurarum in cantu plano pronunciatione et eius nominis causa. LmLGuill. Pod. 7, 37: ostensum fuerit omnes figuras cantus mensurabilis ab his, que sunt cantus plani, duxisse originem. al. LmLFr. Gafur. pract. 2, 5: Est autem proprietas secundum Franchonem ordinata constitutio et positio principiis ligaturarum in cantu plano a primis auctoribus attributa. ibid. al. β zu Rhythmus und Mensurierung — with reference to rhythm and mensuration [s.XIII] LmLElias Sal. pr. p. 17b: pedem suum facere de cantu plano, anticipando, festinando, retardando. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 6, 71, 5: quod una (sc. vox) morosius decantetur quam alia; et haec ad cantum pertinere potest planum. LmLIac. Leod. spec. 7, 2, 2: Sed mensurabilis cantus aliquid addit super planum, scilicet quod voces eius distinctae simul proferantur et quod sub aliqua temporis mensura, quae non requiruntur in cantu plano. LmLQuat. princ. 3, 58 p. 251a: Nam planus cantus modulari debet aequaliter in modo et in mensura. ibid.: in plano cantu omnes notae sive voces naturaliter aequales. al. LmLVers. Iam post p. 52. LmLGoscalc. 2, 2 p. 120, 9. [s.XV] LmLOrig. et eff. 5 (L), 4: scripsit (sc. Tubal) artem musicalem aequiformem, id est planum cantum (sim. LmLOrig. et eff. 5 (O), 3). LmLOrig. et eff. 10, 1: Omnis musica aequiformis, id est planus cantus, debet aequiformiter decantari, ita quod longa et brevis idem tempus contineant. al. LmLIoh. Olom. 1 p. 4: Dicitur autem cantus choralis planus non quia sine mensura sit, sed quia tractim plane et uniformi dimensione voces seu notae in eo debent proferri. LmLProsd. exp. 2, 40: Secundam vero notam longam nominavit (sc. auctor), quoniam quandam longitudinem proferendi ultra modum consuetum in cantu plano obtinebat. Terciam vero brevem vocavit, quoniam quandam brevitatem []pronunciandi respectu ipsius longe in cantu plano repertam obtinebat (inde LmLUgol. Urb. 3, 1, 30-31). LmLProsd. exp. 66, 13: in cantando cantum planum sive cantum inmensurabilem proferimus eius figuras aut in valore minime aut in valore semibrevis aut in valore brevis et non ultra (sim. LmLProsd. exp. 66, 33). al. LmLUgol. Urb. 3, 7-3, 25: In plano enim cantu et si antiqui sub longiori pronuntiatione longam cantabant, ... non tamen eam sub perfectiori continentia modi, temporis et prolationis, uti in mensurato cantu, proferebant. LmLUgol. Urb. 3, 7-3, 26: Determinata enim mensura caret cantus planus. ibid. al. LmLIoh. Tinct. not. 1, 1, 5: Aliae (sc. notae) pro voluntate canentium, nunc maioris nunc minoris valoris efficiuntur, quarum quidem in cantu plano est usus. al. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 21, 7: In pluribus etiam ecclesiis cantus ipse planus absque mensura canitur. LmLGuill. Pod. 5, 36: hic cantus ideo planus dictus est, quoniam moras pronunciationis figurarum differentium inter se secundum maius et minus ad arbitrium proferentis habeat. al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 1: Ambrosiani nostri atque Gregoriani clerici cantum planum vocant, quoniam simpliciter et de plano singulas notulas aequa brevis temporis mensura pronuntiant. al. C für die Grundstimme in der Mehrstimmigkeit — for the fundamental voice in polyphony [syn.: cantus proprius, tenor; opp.: discantus, contrapunctus] [s.XIII] LmLDisc. pos. vulg. p. 193, 4: Pure organum est, quando cuilibet notae de plano cantu ultra mensuram existenti correspondent de discantu duae notae. LmLFranco Col. 4, 13: ne series plani cantus sumpti in tenoribus disrumpatur (sim. LmLWalt. Odingt. 6, 1, 16. LmLWillelm. 3, 271). LmLWalt. Odingt. 6, 12, 8: Fit igitur organum purum hoc modo. Accepto uno puncto vel duobus aut tribus de plano cantu certo <modo> disponitur tenor, et superius proceditur per concordias et concordes discordias. [s.XIV] LmLPhil. Vitr. 19, 9: Aliquando rubeae (sc. notulae) ponuntur ad differentiam proprii, id est simplicis et plani cantus, quia sicut non de plano, id est de proprio cantu, ut in „Claerburg“. LmLIac. Leod. spec. 7, 21, 6: ut ait Aristoteles „ne in ordinatione tenoris plana musica frangatur“, ut de notula una plani cantus duae fiant. Et secundum hoc peccant, qui utuntur longa duplici alibi quam in tenoribus ex cantu plano sumptis. LmLPetr. Palm. p. 514. LmLQuat. princ. 3, 14 p. 227b: duo cantores simul cantant, unus autem planum cantum et alius discantum. LmLQuat. princ. 4, 2, 21 p. 281b: In concordantiis perfectis discantus habet semper incipere et finire, unde si planus cantus, id est tenor, valde grave inceperit, discantus incipere potest in duodecima vel in quintadecima voce. LmLQuat. princ. 4, 2, 39 p. 293b: si duo vel tres discantant super planum cantum. LmLQuat. princ. 4, 2, 41 p. 294a: primus incipiet planum cantum in tenore. al. LmLTrad. Pipudi p. 46. LmLAnon. Seay p. 37: quando cantus planus ascendit, contrapunctus debet descendere. al. LmLAnon. Monac. II 71. al. [s.XV] LmLOrig. et eff. 15, 2: Tres sunt gradus discantus: primus diapente cum ditono ... Qui secundum planum cantum debent ascendere et descendere naturaliter cum tenore plani cantus. LmLUgol. Urb. 2, 34, 2: contrapunctus cantus plani ordinem sequitur. LmLTheod. Capr. p. 96. LmLIoh. Legr. rit. 2, 3, 12, 36: ascendente plano cantu cum perfectis descende vel e contra, si descenderit planus cantus, ascende. al. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 21, 1: Quod omnis contrapunctus aut super cantum planum aut super figuratum fit. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 22, 3: contrapunctus super planum cantum efficitur, quando per quasvis quantitates notae ipsius plani cantus secundum formas earum, quae longarum, brevium et semibrevium sunt, mensurantur. al. LmLBart. Ram. 2, 1, 2 p. 72. al. LmLIoh. Hoth. contr. I 7: quando cantus planus sive tenor est gravis, contrapunctum sive discantum cantare acutum. LmLNicol. Burt. 2, 5, 44: Igitur quando quis []vellet super cantu plano mensuratum componere, nam ut primo dictum est, sic incipiendum. Nam necessum est, quod planus cantus primo fabricatus sit. Secundo vero ut supranus magna sollertia habendo respectum ad tenorem, qui est planus cantus, edatur sive componatur. LmLNicol. Burt. 2, 6, 50: super cantu plano organizare. al. LmLLe Munerat moderat. 36. LmLGuill. Pod. 6, 8. al. LmLFr. Gafur. pract. 3, 10: Concordes sonos in contrapuncto notulis cantus plani tanquam tenori ac relationis fundamento musici diversimode solent ascribere. al. LmLContr. Circa modum p. 29, 1: quando planus cantus ascendit, discantus debet descendere et e converso. al. LmLContr. Est autem p. 367b. al. LmLContr. Inprimis 4, 2. al. LmLContr. Notandum est p. 46: vos potestis ascendere et descendere cum plano cantu cum concordantiis imperfectis. ibid. al. LmLContr. Prima regula 87. LmLContr. Primo sciendum p. 291: sexta non debet fieri, nisi cantus planus descendat gradatim et octava subsequatur. ibid. al. LmLContr. Quatuor sunt p. 410b: si planus cantus iterum descendat, potest in contrapuncto poni quinta descendens. al. LmLContr. Quoniam hom. 1, 3. al. LmLContr. Septem s. conc. p. 141. LmLContr. Species plani 17: Tercia ascendendo requirit quintam cantu plano gradatim descendente. al. LmLContr. Volens igitur p. 382: si cantus planus ascendat, praecantor descendat et e contrario. ibid. al. [II ? irrtümlich: Hexachordbezeichnung — ? erroneously: term that designates a hexachord] [s.XV] LmLTrad. Holl. I p. 170: durus sive asper, naturalis sive planus et mollis sive dulcis cantus (sim. LmLTrad. Holl. III 2 p. 20. LmLSzydlov. 3 p. 16). LmLTrad. Holl. VI 34, 6: Cantus autem planus vel mollis dicitur, quoniam suavem dulcemque effcit melodiam, et signatur per ⋅b⋅ rotundum. ex errore ut videtur: LmLTon. Nivern. f. 144v p. 123: Quid de illis cantibus, qui non habent illam depositionem, quam plani (pro quarti (sc. toni) ?) cantus indignantur habere.