ascendo (ads-), -scendi, -scensum, -ereascendere.
MLW
script.: adsc-: MLW
l. 33.42. p. 1016,40.42.44. assc-:
p. 1016,56.71. 1017,17. 1018,3. acc-: MLW
l. 48. ?MLW
form. MLW
depon.: MLW
l. 44. MLW
struct. MLW
local.: MLW
acc.: passim. a(b):
p. 1016,40.65sq. MLW
al. ad:
passim. ante:
p. 1017,15. 1018,19. contra:
p. 1016, 2sqq. coram:
p. 1016, 44. de: MLW
l. 54. p. 1016,32.34. saepe. ex:
p. 1016,55. 1017,17. 28.30. in MLW
c. MLW
acc.: passim. in MLW
c. MLW
abl.: MLW
l. 55sq. p. 1016,24. 58.62. MLW
al. per: MLW
l. 33.37.66. saepe. super: MLW
l. 51. p. 1016,7sq. MLW
al. supra: MLW
l. 23.49. usque (ad):
p. 1016,39.50.53. 1017,5.7. saepe. ?MLW
dat.: MLW
l. 51sq. in locum superiorem moveri, sursum se movendo assequi —
(hin) aufsteigen, besteigen, ersteigen: I
proprie: A
subi. anim. (fere homines; bestiae: MLW
l. 27.54.56sqq. p. 1016,7sqq.13): 1
strictius: a
de locis editis, aedificiis: MLWBeda hist. eccl. 1,7 p. 20,27 montem. MLWHugeb. Willib. 4 p. 101,33 in montis cacumen. MLWWandalb. Goar. 2,26 uti ... oratum ad Sanctum Goarem -atascendat. MLWWiduk. gest. 3,52 supra murum. MLWThangm. Bernw. 25 p. 770,22 turrim. MLWArnold. Lub. chron. 1,7 p. 121, 13 inde -itascendit Quarnetenam. MLWChart. Bern. II 237 p. 252,7sq. quod cum suis ... animalibus ... -atascendat ... alpem ad casalia ..., eo tempore tantum, quo -untascendunt animalia. MLW
al. in imag. de locis beatorum: MLWBeda hist. eccl. 4,21 p. 257,27 ad aeternae limina lucis. MLWWalahfr. Mamm. 25,2 -eascende, ... Mammes, ianua te caeli paradisi et claustra ... excipiunt. MLW
al. b
de sedibus, ambonibus, altaribus: MLWLiber diurn. 57 ad sedem. MLWNotker. Balb. gest. 1,18 p. 22,23 ad gradus. MLWWiduk. gest. 2,1 p. 66,21 ad quod
(solium) per cocleas ad-batur
(cf. Vulg. II par. 9,18. Ezech. 41,7. MLW
al.). MLWOtto Frising. gest. 1,42 p. 60,11 ambonem. MLWOrd. coron. imp. 17,23 p. 66,29 imperator -atascendat processionaliter ad altare. MLWAlbert.
M. miss. 2,7,6 p. 54
b,44 per ... gradum
altaris -entesascendentes. MLW
al. in imag.: MLWRuotg. Brun. 15 in suggestum pontificalem. MLWChart. episc. Hild. II 768 p. 388,10 cathedram meruit -ereascendere magistralem. MLW
al. c
de vehiculis: MLWHugeb. Willib. 4 p. 93,2 -entesascendentes in navem. p. 93,6 illic intro -entesascendentes navigaverunt. MLWEigil Sturm. 5 p. 367,39 ad-erunt navem. MLWWiduk. gest. 3,36 p. 120,21 naves. MLWWalth. Spir. Christoph. II praef. 35 -soascenso ... curru. Chron. Clus. 15 (MLWMGScript. XXX p. 966,29) -siascensi (-susascensus
2; an -sisascensis MLW
leg.?) ... vehiculis Hardoini marchionis curiam ... adeunt. MLW
al. in imag.: MLWWalth. Spir. Christoph. II 1,106 sera suos -itascendit Cynthia currus. d
de equis sim.: MLWLex Sal. Merov. capit. 23 p. 102,29 de caballum ... -sumascensum (acc-accensum
A 1). MLWLex Alam. 35,1 equum. MLWArbeo Corb. 4 p. 191,9 supra
mulam. MLWEmm. 14 p. 46,22 in equum. MLWWalahfr. Gall. 2,21 super
iumentum. MLWAgnell. lib. pont. 26 p. 291,8 cum -issemusascendissemus equis. MLWArnold. Lub. chron. 1,7 -sisascensis equis, rabitis, mulis, ... asinis. MLWStatut. ord. Teut. p. 111,26 fratres non -antascendant.
saepe. e
de aqua: MLWAlbert.
M. animal. 6,74
pisces -entesascendentes de mari in ripa fluvii. f
de aëre: MLWOtto Frising. chron. 7,32 p. 362,15 in ipso
(radio solis) duas columbas -entesascendentes et descendentes videt. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 5 p. 157,7sqq. si ... falco ... -retascenderet cum ipso
(airone), novicius tamen, quando videret aironem sic -isseascendisse, desperaret -ereascendere ad aironem. p. 172,25sqq.
nidasii volando -untascendunt ad ipsum
(aironem) et ... percutiunt ipsum -endoascendendo ... et ... circumeundo -untascendunt. MLW
al. MLWAlbert.
M. animal. 23,26
mas alaudae cantat -endoascendendo. 2
latius: a
(assiliendo) eniti, oppugnare, expugnare —
(im Angriff) emporklimmen, anstürmen, erstürmen: MLWBruno Querf. fratr. 16 cum illam villam ... exercitus ... -retascenderet. MLWThietm. chron. 4,30 per machinamenta alte constructa -itascendit. 7,63 urbem. MLWGalb. Karol. 40 ad murum. MLWOtto Frising. gest. 2,22 p. 126,6 pro -endisascendendis muris instrumenta utilia. 2,35 p. 144,22 montem ... -ensascendens eam
(civitatem) irrupit. MLW
al. MLW
c. sensu fugiendi: MLWThietm. chron. 7,23 p. 424,22 superpositae civitatis municionem ... -untascendunt. MLWOtto Frising. gest. 1,20 p. 34,3 turrim. MLW
al. b
exsurgere, proficisci —
sich erheben, zu Felde ziehen (cf. [] Vulg. Ios. 22,33. MLW
al.): MLWAnnal. Fuld. II MLWa. 876 p. 87,13 cur -istiascendisti ad bellandum contra me? MLWSigeb. Gembl. chron. MLWa. 803 amiras ... contra Nicephorum imperatorem -itascendit. Hillin. Foill. 15 (MLWMGScript. XV p. 926,49) imperatore Henrico contra Menapes -enteascendente. c
irruere, opprimere —
losstürzen, herfallen: MLWCosmas chron. 1,34 p. 62,24 ut examen apum, sic -batascendebat agmen muscarum super corpus nudum. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 3 p. 10,4 quod falco -atascendat super loyrum. p. 49,10sq. donec
girofalcus -atascendat super gruem per se, et si non -etascendet, elevet ipsum. d
salire, coire —
springen (auf), bespringen, beschlafen:MLW Carm. Bur. B 91,14,4 meretricem dum -isascendis. MLWAlbert.
M. animal. 5,9 genera quadrupedum coeunt mare super feminam equitante sive -enteascendente per saltum ([
p. 539b,
26 ἐπιβαί- νοντος].
cf. 4,70.5,10). e
adverso flumine vel in altum sim. navigare —
(zu Schiff) hinauf-, hinausfahren: MLWHist. Daret. p. 195,18 iterum navibus -itascendit. MLWAnnal. Fuld. II MLWa. 850 p. 39,35 Nordmanni ... per Sequanam -entesascendentes. MLWChart. Hans. I 29 p. 18,20 per alveum Reni ... navigio. MLWGesta crucig. Rhen. 1 p. 30,5 mare. MLWChart. Lub. I 350 p. 327,25 stagnum ... cum rete ... ad piscandum. MLW
al. f
de Christo: α
(in crucem) tolli —
(ans Kreuz) erhöht werden: MLWAmalar. off. 3,25,2 Christi corpus ... -itascendit in crucem. MLWVita Liutb. 37 crucis patibulum. β
(in caelum) elabi —
(zum Himmel) auffahren, entschweben: MLWLiber diurn. 85 p. 108,2 -isseascendisse in celis carne. MLWHraban. carm. 39,64,5 victor Christus -eratascenderat. MLWWalahfr. carm. 20,25 caelos. MLWGodesc. Saxo gramm. 2 p. 434,6sq. rediit ad mentem: ‘regem -entemascendentem in caelum’, cum -eritascenderit, non -atascendat. MLWHrotsv. asc. 21 astrigeram ... -surusascensurus ad aulam. 130 -itascendit Deus ... super astra.
saepe. de Maria: MLWAmadeus Laus. hom. 7,23 (ed. J. Deshusses. 1960) quare
Maria non -itascendit cum -enteascendente
(Deo)? g
emergere, exire —
herauf-, (her)aussteigen: MLWBeda hist. eccl. 3,22 p. 174,18 suscepit ... eum -entemascendentem de fonte sancto Aediluald rex. 5,12 p. 306,22 -eruntascenderunt quidam spirituum ... de abysso. MLWHugeb. Willib. 3 p. 91,10 statim obantes de nave -eruntascenderunt (
cf. 4 p. 101,31). h
ingredi, invadere —
(hin)einsteigen, eindringen: MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1076 p. 283,40 qui
(episcopus) symoniace et non per ostium -itascendit
(cf. Vulg. Ioh. 10,1). i
pervenire, se conferre —
gelangen, sich begeben: MLWThietm. chron. 6,69 sursum usque prope Belegori ad-imus. MLWAdam gest. 2,22 p. 80,10 ab ipsa urbe vela tendens xiv. die -esascendes ad Ostrogard Ruzziae. MLWGalb. Karol. 10 p. 566,35 comes Brugas ad-it. MLWChart. Pomm. A 174 p. 397,32 -entesascendentes in Poloniam plaustro. k
accedere, apparere —
treten, erscheinen (vor): MLWGalb. Karol. 10 p. 566,39 ad-erunt coram eo
(comite) intercessores. 1
descendere —
hinabsteigen, -fahren: MLWWillib. Bonif. 5 p. 23,19 albeum ... fluminis ... navigio -itascendit. MLWHugeb. Willib. 4 p. 97,31 qui primum in illum
(aquam) -retascenderet. B
subi. res: 1
strictius: a
naves (cf. supra MLW
l. 14sq.): MLWDipl. Otton. III. 206 p. 617,10 naves ... per Padum -entesascendentes et descendentes. MLWChart. Livon. A 171 p. 223,13 usque ad quem
(locum) poterant naves ... -ereascendere. MLWChart. Raitenh. 315 p. 253, 24 naves ... -entesascendentes de Austria. MLW
al. b
liquores: MLWBeda hist. eccl. 5,12 p. 310,16 -enteascendente aqua fluminis usque ad lumbos. MLWWalahfr. Gall. 2,24 p. 329,11 oleum de pavimento in pallam sursum -itascendit. MLWAlbert.
M. animal. 1,449 sperma viri ex suis testiculis asscendit. MLW
al. c
ignis, fumus, favilla sim.: MLWHugeb. Willib. 4 p. 101,34 faville de tetro tartaro usque ad marginem -entesascendentes. p. 102,4 vaporem valde supblime in alto -entemascendentem ... intuebat. MLWTheoph. sched. 3,84MLW
med. cumque videris flammam viridem -ereascendere (
cf. 2,1MLW
med.). MLWAlbert.
M. animal. 1,174 propter fumositates, quae per ipsum
(foramen) -untascendunt. MLWRegistr. Baiuv. A p. 316,16 de areis edificatis, in quibus -itascendit fumus. MLW
al. in imag.: MLWAmalar. off. 3,18,12 turibulum in tribunal -itascendit. d
signa caeli, nubes: MLWWandalb. hor. 26 Phoebo -enteascendente. MLWAnnal. Fuld. II MLWa. 870 p. 71,17 nubes ... ab aquilone -bantascendebant. MLWGunzo epist. 15 p. 49,20 quomodo a capricorno in cancrum -endoascendendo pauciores dies explicet sol. MLW
al. e
vox sim.: MLWBeda hist. eccl. 4,3 p. 208,29 audivit ... -ereascendere de tecto ... canticum. MLWWett. Gall. 7 oratio ... ad Dominum suppliciter -itascendit. MLWWalth. Spir. Christoph. I 7 vox ... cęlos -itascendit. f
varia: MLWAlbert.
M. animal.1,336 superior
musculus ... stringit ... asscendendo ad superiora parumper. MLW
proverb.: MLWWibald. epist. 332 p. 463,28
[] permittit, ut vulgo dicitur, scabella in scamna -ereascendere. 2
latius: a
(sursum) dirigi vel converti —
(nach oben) verlaufen, sich (empor) wenden: α
fines sim.: MLWDipl. Karoli III. 34 p. 58,13 descendente
(sc. fine) per costam ..., -enteascendente per canale ... usque ad groppum ..., -enteascendente per costam ... usque ad culmen. MLWChart. Livon. A 153 p. 197,17sq. sicut -itascendit Venda
flumen de mari usque ad locum ... et sicut Aboa -itascendit ad ortum suum. MLWChart. Raitenh. 294 p. 236,15 metarum signa, que ... secundum lineam usque ad lapidem ... sursum -untascendunt. MLW
al. β
lineae sim.: MLWAldh. ad Acirc. 141 p. 200,1 acutus tonus est nota per obliquum -ensascendens in dexteram partem. MLWRagimb. epist. 4 p. 526,14 obliqua vero est
linea, quae a dextra in sinistram vel a sinistra in dexteram ... -itascendit vel descendit. MLW
al. γ
partes corporis: MLWAlbert.
M. animal. 1,260 p. 92,21sqq. additamenta
ossium facta sunt -entiaascendentia ante portiones circulorum ipsorum; ... est enim auxilium speciale in asscendendo. 1,402 p. 143,2
pars venae asscendens ex ea
(convexitate epatis) penetrat dyafracma. 2,106 p. 269,8 permaxima
papa -ensascendens in collo usque ad linguae radicem. MLW
ibid. MLW
al. δ
partes artificii: MLWTheoph. sched. 3,43 formabis costas a latitudine pedis inferius -entesascendentes usque ad nodum. b
sursum serpere vel dispergi —
emporgreifen, sich nach oben verbreiten: MLWTract. de chirurg. 402
1 quod si erisipila ... usque ad alia -erintascenderint. c
supereminere —
emporragen: MLWTheoph. sched. 2,1MLW
med. sine murum divisionis aliquantulum -ereascendere. II
translate: A
subi. anim.: 1
(altius) provehi, procedere —
emporsteigen, erreichen, sich aufschwingen, aufrücken: a
de aetate: MLWPurch. Witig. 443 ex octavo ... anno -itascendit nonum. b
de dignitatibus, officiis sim.: MLWLex Ribv. 54,2 quod si regius puer vel ex tabulario ad eum gradum -eritascenderit. MLWLex Baiuv. 2,8 dux, qui in loco eius accedit (ascendit
Mg. Mt). MLWDipl. Karoli
M. 89 p. 129,26 qui in ipso loco condignus -ereascendere non possit. MLWThietm. chron. 5,32 p. 256,27 alcius de die in diem -ereascendere. 7,71 p. 486,4 inperatoriae dignitatis fastigium. MLWDipl. Conr. II. 230 p. 314,7 ad dominium sive prioratum ... tyrannica usurpacione. MLWEkkeh. Uraug. chron. MLWa. 1100 p. 219,37 super unum papam viventem. MLWChart. archiep. Magd. 293 p. 364,16 fraudulenter vel violenter in locum prelationis. MLWAlbert. Stad. annal. MLWa. 1255 de laycatu ad clericatum. MLW
al. c
de perfectione spirituali: Caes. Heist. hom. II p. 42
b,33 spiritu nobis -endumascendendum est. p. 43
a,41 per eosdem gradus -ereascendere debemus per cogitationem. p. 43
b,12 beati, qui sic -untascendunt. MLW
ibid. MLW
al. 2
iur.: a
in possessionem (pignoris) venire —
zum Besitzer (eines Pfandes) aufsteigen: MLWChart. scrin. Col. A II 1 p. 221,31 (c. 1265/85) ita -itascendit, ut venit in suam proprietatem
(cf. H. Planitz, MLW
ZRGGerm. 54. 1934. p. 72). b
in possessionem dare —
in Besitz geben: MLWRegistr. Trident. III 22 p. 250,5 (a. 1159) quod ... Wilielmus -itascendit dicto Olurayno ... terram. 3
mus.: surgere vocem ad tonum acutiorem —
höher hinaufspielen, -singen, im Ton höher gehen: MLWHucbald. harm. inst. p. 109
b,10 exemplum semitonii advertere potes in cithara sex chordarum ..., seu -endoascendendo, seu descendendo. MLWGuido Aret. micr. 18,40 cum plus se cantor intenderit, subsecutor -atascendat. MLWIoh. Garl. introd. mus. p. 160
b,12 fiunt due mutationes ..., una -endoascendendo, alia descendendo. MLW
al. 4
archit. MLW
i. q. superaedificare —
höher gehen (mit), aufstocken: MLWChart. scrin. Col. A II 1 p. 159,39 (c. 1188/1203) si ... voluerint cum eodem
(muro) -ereascendere vel superedificare. p. 159,43 quod ... Godescalcum ... licebit -ereascendere cum muro. 5
supergredi —
hinausgehen (über), überfordern: MLWEpist. Ratisb. 20 p. 342,23 supra vires ingenioli mei non -asascendas. B
subi. res: 1
in mentem venire —
in den Sinn kommen (cf. Vulg. MLW
act. 7,23. MLW
al.): MLWTransl. Viti 3 p. 33,18 -itascendit ... in cor regis, ut revocaret ... Adalhardum (Const. III 136 quod ... in MLWc. nostrum -eritascenderit ... episcopum ... versus Pragam ... destinare. MLW
al.) 2
crescere, valere —
ansteigen, sich belaufen: a
de summis sim.: Lex Sal. Merov. 50,2 usque ad ccclx denarios ... debitus -atascendat. MLWChart. Rhen. med. I 135,41 quando vel quantum burdura -eritascenderit vel descenderit. MLWPs. Odo Clun. abac. p. 301
a,13sqq. quod adhuc
partes -ereascendere possint ... videasque, quantum per articulos -antascendant. MLWChart. scrin. Col. A I p. 85,29 ut nulla usura super -atascendat. MLWChart. Turic. 1470 p. 178,20 hec coniuncta in universo -untascendunt
[] annuatim xx frusta. MLWChart. Ital. Ficker 193 p. 240,8 nec ultra -atascendat bannum. Const. II 215,9 p. 294,26 que
(librae) ad quinquaginta marcharum numerum non asscendunt. MLW
al. b
de calore: MLWFrid. II. Imp. art. ven. 2 p. 215,27 quando calor solis iam incipit -ereascendere. 3
gradus sursum persequi —
emporgehen: a
de tonis: MLWAribo Frising. mus. p. 52,17 diatesserontice melius -itascendit appositus. MLWFrutolf. ton. p. 136,7 antiphonae ... a prima per secundam in tertia per podatum -untascendunt in locum quartum. MLWAnon. pos. disc. p. 191,11sq. si
cantus -atascendat vel descendat de quinta in unisonum,
discantus per tertiam debet -ereascendere vel descendere. MLWCaes. Heist. mirac. I 11,2 p. 269,1 gravibus succinentibus puellares voces -bantascendebant. MLWIoh. Garl. introd. mus. p. 168
a,15
toni plagales tantum -untascendunt semiditonium cum diapente regulariter et licentialiter. MLWHier. Mor. mus. 28 p. 289,29 non plus rubeba potest -ereascendere. MLW
al. b
de coloribus: MLWTheoph. sched. 1,16MLW
med. ut ... colores ita -antascendant ad exterius nigrum. 4
iur. MLW
i. q. sursum transire, ferri —
weiter hinaufgehen: a
de causis: MLWChart. civ. Spir. 11 p. 12,5 (a. 1084) -atascendat causa ante episcopum. b
de feodis: MLWChart. civ. Halb. 102 p. 94,18 (a. 1257) sicut idem mansus ... assignando descenderat, ita usque ad nos a manu ad manum resignando -itascendit (
cf. 106 p. 97,4). MLWChart. Mar. Magd. 135 p. 122,42 decima ... gradatim -endoascendendo nobis extitit libere resignata. 5
alch. MLW
i. q. (se condensantem ac desidentem) sursum praestringere, sublimari —
(unter Verdichtung und Niederschlag) emporstreichen, sublimiert werden: MLWGeber. summ. 1,40 p. 558,21 quod per eum
(ignem) -antascendant alterata. 1,47 p. 579,3 fumi -entesascendentes. p. 579,16
(de marcasita) illud totum -isseascendisse. 6
excedere —
übersteigen, hinaussteigen (über): MLWRhythm. 112,8 quodsi ... -eritascenderit istorum numerus dierum super dies Februi. MLWChart. Basil. C I 103 (a. 1223) que
(usura) -itascendit super tesaurum ecclesie nostre.