Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
antluzzi st. n.
st. n., mhd. antlütze; vgl. got. ludja. — Graff II, 322 f.
ant-luzz-: nom. sg. -i Gl 3,69,59 (SH A, 2 Hss., 1 -v-); -e ebda. 362,31 (Jd). 391,63 (Hildeg.). W 44,3; dat. sg. -e O F 5,2,4. Npw 15,11. 16,2. 17,8. 9. 43,5. 45,6. 104,4 (2). 139,14; -i 12,1. 20,7. 113,7; acc. sg. -i H 19,8,3; -e O F 4,33,5. Npw 20,13. 44,13. 118 Q, 127. W 44,1; an-: gen. sg. -es O 1,5,17. — ant-lutze: nom. sg. W M 44,3. — ant-lucce: dat. sg. Pw 1,4; an-: Gl L 26. — ant-luz-: nom. sg. -i Gl 3,3,70 (Voc.). Npw 45,6; -e Gl 3,69,60 (SH A). 436,63. 438,19. Npw 33,17; gen. sg. -es 4,7. 30,21. 43,4; -is 41,6. 43,16. 120,4; acc. sg. -i 26,8. 41,6; -e 26,8. 33,1 (2). Verstümmelt ist ant-luzz.: nom. sg. H 5,3,3. 1) Antlitz, Angesicht, Gesicht: a) allgem. Glossenwort: vultus Gl 3,3,70. 362,31. vultus a voluntate 438,19. facies 69,59 (2 Hss. antlizzi). 362 Anm. 2. 391,63. 436,63; b) des Menschen: thines anluzzes farawa ni wenti O 1,5,17. daz (das Zeichen des Kreuzes) sculun uuir ... malon in unsemo antluzze 5,2,4 (F, annuzze PV). die daz antluzze Moisi bihulitiz gesehen ni mahten Npw 118 Q, 127 (Np faciem); c) übertr. auf das Antlitz Gottes (Christi); dabei kann die sinnliche Vorstellung sich so verflüchtigen, daß a. fast zu einer Umschreibung der Person Gottes oder seiner göttlichen Eigenschaften (Gnade, Zorn) wird und mit Anblick wiedergegeben werden könnte: discon ... farant sehan antluzzi ... truhtines videre faciem ... domini H 19,8,3. uns ist anagezeichenot daz lieht dines antluzes lumen vultus tui Npw 4,7 (Np analiutes). uuio lango cherest du fone mir din antluzze? faciem tuam 12,1 (Np anasûne). mih ... genietost du freuuidi mit dinemo antluzze cum vultu tuo 15,11 (= Np 10 analiute). uone dinemo antluzze chome min urteili de vultu tuo 16,2 (Np analiute). uuanda in got irbolgen ist ... so inprinnet daz fiur uone demo antluzze sines zornes 17,8, a facie eius 9 (Np anasiune). der segen ist daz tu in freuuest ... mit dinemo antluzzi cum vultu tuo 20,7 (Np analiutte). min herza chuot ... ‘ih uuilo din antluzi, din antluze, truhtin, uuilo ih vultum tuum 26,8 (Np analiute, 2). tu gebirgest sie in dero tougini dines antluzes faciei tuae 30,21 (Np analiutes). dar ingagene ist sin antluze uber die ubeltatigen vultus ... domini 33,17 (Np analiute). din zeseuua, ..., unde din arm, ..., unde offenunga dines antluzes illuminatio vultus tui 43,4 (Np analiutes). min got pistu ... so uuio du mit antluzze ne irskinest 5 (Np facie ad faciem, Npgl ougsiunigo). din antluzze flegont alle ... diete vultum tuum 44,13 (Np analiute). cot hilfet iro mit sinemo antluzze 45,6 (Np analiute vultu suo). daz offeno uuerc gotes daz ist sin antluzi ebda. (Np vultus, Npgl analiute). diu erda ... ist ... iruuechit uone demo gotis antluzzi 113,7 (Np a facie domini). er folchumit zi dera biscouuida des gotis antluzis 120,4 (Np vultus dei). rehte puent sament dinemo antluzze cum vultu tuo 139,14 (Np analutte). zoige mir din antluzze! faciem tuam [Cant. 2,13] W 44,1. din stimma ist suoze unte din antluzze scone facies tua decora [Cant. 2,13] 3; in der Verbindung: fona antluzze zi antluzze ‘von Angesicht zu Angesicht, unmittelbar’: so ir in fone a. ze a. gesehent Npw 104,4 (Np facie ad faciem, Npgl fone gesihte ze gesihte); d) übertr. auf Dinge, kosmische Größen wie Himmel, Sonne, Erde: antluzzi ... himiles ... unsaro heitarit prusti vultus ... caeli ... nostra serenat pectora H 5,3,3. in ni liaz si (die Sonne beim Tod Christi) zi nuzze daz schona antluzze O F 4,33,5 (annuzzi PV). also stuppe, that foruuirpet uuint fan antlucce erthen a facie terrae Pw 1,4 = Gl L 26 (an-). 2) das Antlitz als Spiegel und Ausdruck seelischer Vorgänge und Zustände, der Gesichtsausdruck, die Miene, das Aussehen: in dinen aleiben gehaltest du iro (der Bösen) antluzze in reliquiis tuis praeparabis vultum eorum Npw 20,13 (Np ougsiune). Dauid sanc disen salmun, do er sin antluze geuuehselote fore Abimelec ... Unser Dauid Christus keuuehselota sin antluze fore Abimelec 33,1 (Np analiute, 2). mines antluzis heili ist min got ... er heilet min antluzi daz nu trurec ist salutare vultus mei 41,6 (Np analiutes, analiute). scama mines antluzis pedahta mih confusio faciei meae 43,16 (Np analiutes).