alteratio

alteratio -onis f. Verdopplung (des Notenwertes), Alteration — doubling of the rhythmic value [syn.: duplicatio] A Definition [s.XIV] LmLIoh. Mur. lib. p. 52a: Alteratio in musica est proprii valoris secundum note formam duplicatio (inde LmLGoscalc. 3, 4 p. 164, 9. LmLProsd. exp. 42, 2. LmLProsd. exp. 42, 10. LmLProsd. mens. p. 211b. LmLUgol. Urb. 3, 4, 2. LmLAnon. Monac. 3, 12. LmLIoh. Tinct. diff. 1. LmLFr. Gafur. extr. 11, 11, 2. LmLIoh. Tinct. alt. 1, 1. LmLNicol. Burt. 3, 7, 39. LmLAdam Fuld. 3, 12. LmLFr. Gafur. pract. 2, 13. LmLAnon. La Fage III p. 242). LmLNic. Weyts p. 263b: Alteratio est valoris note duplicatio ante proximam maiorem []se. LmLIoh. Pipudi p. 43: Sequitur de alteratione, unde notulam (ed.: notula) alterare est eius valorem duplicare. LmLAnon. Couss. V p. 194, 12: Sequitur de alteratione. Ubi notandum est, quod alteratio nihil aliud est quam forme alterius note reduplicatio. LmLAnon. Kellner p. 83: Alteratio est alterae notae duplicatio. LmLAnon. Vratisl. p. 341a: Sequitur de alteracione, que est alius color modi, temporis sive prolacionis. [s.XV] LmLProsd. ital. I p. 235b: Alteratio est duplatio proprii valoris note alterande, ex quo sequitur alterare nihil aliud esse quam proprium valorem note alterande duplare, ut, si longa alteratur, duas valet longas; et si brevis alteratur, duas valet breves; et sic ultra. Et sumitur alteratio hic similitudinarie ad alterationem naturalem, quoniam sicut per alterationem naturalem mutatur illud, quod alteratur, de una qualitate in aliam ... Nec est tamen omnis mutatio valoris alteratio, sed solum ipsius mutatio ad duplum (sim. LmLProsd. ital. II p. 50). LmLUgol. Urb. 3, 4, 6: ‚alteratio in musica‘ (cf. Ioh. Mur. lib. p. 52a) ponitur ad differentiam naturalis alterationis, quae est qualitatis in qualitatem mutatio. LmLAnon. Couss. XII 12, 1: Capitulum duodecimum est de alteratione. Ubi sciendum quod secundum musicum alteratio sic diffinitur. Est unius notae in eadem figura dupla eius acceptio. LmLGuil. Dufay p. 387. LmLFr. Gafur. extr. 11, 11, 1: Alteratio namque in musica est, quando figura maior perfecta dividitur in duas figuras minores equales et tunc ultima istarum duarum alteratur, que dicitur alteratio, id est duplicatio, quod idem est. LmLNicol. Burt. 3, 7, 39: Alteratio, proprie sumpta, est mutatio de qualitate in qualitatem. Vel alteratio hic celebrata est proprii valoris, secundum vocem, formae, idest notae duplicatio (inde LmLDiff. mus. 55). LmLAdam Fuld. 3, 12: Alteratio est alicuius notae minoris respectu maioris geminatio. LmLAnon. Salisb. 12, 1: Alteratio describitur sic: est notae minoris respectu maioris dupla eius acceptio et habet causari in cantu de gradibus perfectis. LmLGuill. Pod. 7, 15: Alteratio, que proprietatibus perfectis accidit, est alicuius figure secundum proprium valorem in duplum augmentatio. LmLGuill. Pod. 7, 18: Alia quoque est alterationis via, quam antiqui per syncopam fieri statuerunt, dicentes: Alteratio est duarum atque similium figurarum abinvicem per maiorum intermedia separatarum reductio sive in numerum ternarium restitutio. LmLFr. Gafur. pract. 2, 13: Dicta enim est alteratio quasi alterius actio. B Gebrauch — usage 1 Verdopplung des Wertes aufgrund der Position ohne Veränderung des Notenzeichens — doubling of the value based on the position with no mutation of the notational symbol a bei der zweiten von zwei gleichen Noten vor einer Note des nächstgrößeren Wertes in einer perfekten Mensur — in the case of the second of two equal values before a note of the next greater value in perfect mensuration [s.XIV] LmLPs.-Phil. lib. mus. p. 43a: Sequitur de alterationibus notularum. LmLPs.-Phil. lib. mus. p. 43b: quando due semibreves in tempore perfecto ponuntur inter duas breves, seu in principio cantus, vel inter longam et pausam unius temporis vel duorum temporum, vel ubicunque ponitur ante suas maiores, tunc fit alteratio, ita quod, quando sunt due, secunda alteratur. LmLAnon. Paris. II 7, 9: In nova arte non ponuntur alica puncta inter semibreves nisi causa alterationis. al. LmLPs.-Mur. arg. p. 106a: alteratio non fit ratione punctus, nec ratione pause, sed tantum ratione modi. LmLPs.-Mur. arg. p. 106b: Quare alteratio est inventa? Triplici de causa. Primo, quia longa coram longa non potest imperfici, nec ante sibi similem, nec ante sibi maiorem. Secundo, quia de duobus figuris oportet quod modus (ed.: modis) perfectus causatur. Tertio, quia omne, quod est imperfectum, appetit perfici, et ideo alteratio fuit inventa. Quotiescumque in modo perfecto due breves posite inter duas longas vel ante longam vel inter []longam et punctum, vel e contrario, secunda est alterata. al. LmLPetr. Dion. 11 p. 159. LmLPetr. Palm. p. 534. LmLIoh. Mur. lib. p. 52a: De alteratione in musica ... de qua tales dantur regule: Prima regula est, quod nulla nota potest alterari ante sibi similem, nec ante minorem (ed.: maiorem) se. Secunda regula est, quod omnis nota potest alterari ante proximam maiorem se ... Tertia regula est, quod quandocunque inter duas longas de modo perfecto vel pausas longarum vel inter punctum et longam inveniuntur due breves sine puncto in medio, secunda alteratur, id est valet duas breves (inde LmLGoscalc. 3, 4 p. 164, 9 ss.). LmLIoh. Mur. lib. p. 53a: De causa alterationis alicuius note. Item nota quod, quando aliqua nota alteratur, hoc fit causa perfectionis. al. LmLPs.-Mur. motet. p. 80a. al. LmLIoh. Boen ars 1, 11, 11: numquam habet alteratio locum nisi in cantu perfecto. Hec debet nota alterari, ubi loco illius longior posset poni: nam non ponitur alteratio nisi necessitate cogente. LmLIoh. Boen ars 1, 15, 4: Si ergo imperfectiones aut alterationes fierent in pausis, difficultas difficultati adderetur. al. LmLQuat. princ. 4, 1, 34 p. 269b: semper alteratio habet fieri in numero ternario, in quo cadit perfectio, veluti in modo perfecto aut in tempore perfecto vel in maiori prolatione, ut patebit. Igitur ad hoc, quod duae breves aequipollent longae perfectae, oportet, quod illae duae breves numerum ternarium perficiunt. Quidam tamen volunt alterationem nullibi fieri praeterquam in secundo modo. LmLQuat. princ. 4, 1, 35 p. 270a: Capitulum XXXV de alterationibus omnium figurarum. LmLQuat. princ. 4, 1, 36 p. 270b: Capitulum XXXVI quomodo notulae imperficiuntur in alterationibus. LmLQuat. princ. 4, 1, 36 p. 271a: Unde notandum secundum expertes huius scientiae et approbatos magistros, quod alteratio nunquam fiet ante punctum, nec ante suum aequalem, ut brevis ante brevem, semibrevis ante semibrevem, nec minima ante minimam, sed semper ante maiorem eiusdem coloris, ut patet supra. Nam cum duae notulae ante maiorem vel inter maiores alterius coloris ponuntur, alterationem non recipiunt de necessitate. al. LmLIoh. Hanb. sum. 6 p. 212, 16: ubicunque fit alteratio, in maiori constat perfectio. al. LmLWillelm. 3, 37: omnis nota alterata dupla est sui ipsius ... Omnis perfectio seu alteratio praecise in notis perfectis inveniuntur. ibid. al. LmLGoscalc. 3, 4 p. 166, 4: Nota quod reduccio non impedit neque iuvat alteracionem (inde LmLIoh. Pipudi p. 43). al. LmLPs.-Theodon. 2 p. 39: Notandum quod alteratio fit in mensura perfecta brevium et longarum, semibrevium et minimarum, ut hic:             . Quotiens duae breves ante longam inmediate vel post longam, longa sequente vel pausa longa, vel iunguntur per punctum a parte ante, secunda dicitur brevis altera, et potest prima fieri per aequipollentes notulas, ut supra est in exemplo. Talique modo alteratio fit in mensura semibrevium et brevium ... et sic de minimis et semibrevibus. LmLPs.-Theodon. 2 p. 40: Pro imperfecta semibrevi duae minimae aequales pronunctiantur, nec in talibus fit alteratio. LmLPs.-Theodon. append. 2 p. 55: non perficitur nec imperficitur (sc. pausa), et ideo non patitur alterationem. al. LmLIoh. Vetul. 37, 2: Quaeritur, quare prima dictarum duarum partium est minor quam secunda. Respondetur et dicitur: Minor dicitur quoad alterationem, quia alterationem facere non debemus donec possumus ipsam evitare. Sed in ultima duarum notarum, quando tractatur de perfectis, causa implendi perfectionem dictam alterationem evitare non possumus. Unde de duabus, nisi per signum divisionis, ultima alteretur, quae altera duorum temporum illius divisionis, de qua tractatur. al. LmLPs.-Mur. alt. p. 307b: alteratio fit in secundo loco a parte ante, et non a parte post, sed hoc non est in nota imperfecta. LmLPs.-Mur. alt. p. 308a: multotiens alteratio permittitur propter paucitatem notarum et syllabarum, ac etiam propter mensuram reinveniendam, et requiritur in modo perfecto []et in divisionibus perfectis et aliquando in divisionibus imperfectis. LmLTrad. Phil. III p. 9. LmLAnon. Couss. V p. 194, 17: Quod alteratio fit in modo perfecto, tempore et prolatione perfecta ... Quod numquam aliqua nota ante minorem se vel equalem alteratur, sed semper ante maiorem vel pausam maioris. ... Quod nota alterata potest imperfici ... Quod inter maximam de modo perfecto maximarum et punctum nulla nota alteratur ... Quod inter punctum et punctum nulla nota alteratur. al. LmLMens. Cum de p. 75. LmLAnon. Kellner p. 84: Omnis alteratio aut fit in minima aut in altera. Si in minima sic est prolationalis. Si in altera, hoc est dupliciter: vel in semibrevi vel in brevi. al. LmLAnon. Monac. II 161: de alteratione datur talis regula generalis: quod quaelibet simplex ante suam notam maiorem alteratur. LmLAnon. Monac. II 166: alteratio longae raro invenitur et ponitur. al. LmLAnon. Vratisl. p. 338a: Omnis ligatura cum opposita proprietate habet primas duas semibreves, nisi ponatur in tempore perfecto, quia tunc secunda duplicatur per colorem, scilicet per alteracionem, et sic valet duas semibreves. al. LmLAnon. Vipiten. 8, tit.: De alteratione. al. [s.XV] LmLOrig. et eff. 5 (L), 9. LmLProsd. exp. 42 - 48 passim. LmLProsd. exp. 44, 5: alteratio non debet fieri ante sibi similem nec ante minorem se. LmLProsd. exp. 44, 9: non potest alteratio fieri ante maiorem non proximam. LmLProsd. exp. 45, 13: alteratio longarum fieri non potest nisi in modo maiori perfecto, et alteratio brevium fieri non potest nisi in modo minori perfecto, et alteratio semibrevium fieri non potest nisi in tempore perfecto, (ed. add. ex errore: et alteratio minimarum fieri non potest nisi in tempore perfecto) et alteratio minimarum fieri non potest nisi in maiori prolatione. al. LmLProsd. mens. p. 211b - 214a passim. LmLProsd. mens. p. 212a: sequitur semiminimam nullo modo debere alterari eo, quod per ipsius alterationem nulla adimpletur perfectio. LmLProsd. mens. p. 212a: alteratio nunquam debet fieri nisi loco necessitatis in numeratione ipsarum perfectionum. al. LmLUgol. Urb. 3, 4 passim. LmLUgol. Urb. 3, 4, 10: in mensura imperfecta alteratio non fit. LmLUgol. Urb. 3, 4-1, 15: necesse est alterationem fieri ante maiorem et non ante similem vel minorem. LmLUgol. Urb. 3, 4-2, 8: Ad alterationem igitur nota minor ante maiorem immediatam est necessaria. LmLUgol. Urb. 3, 4-3, 18: alteratio potest destrui, si ipsae duae notae puncto divisionis in medio separentur. LmLUgol. Urb. 3, 5-1, 6: per punctum namque interdum nota perficitur, et per punctum imperficitur, per punctum interdum fit notae alteratio, et per punctum saepe destruitur. al. LmLAnon. Couss. XII 12, 13: Alteratio in tempore perfecto sic fieri habet, quum duae semibreves mediant inter duas breves, tunc secunda semibrevis valet duas semibreves per alterationem. al. LmLMens. Item nota 6. LmLAnon. London. II 8, 3. al. LmLAnon. Monac. 3, 14: In nullo autem cantu inperfecto potest fieri alteracio. LmLAnon. Monac. 3, 20: quando et ubi fiat alteracio. Prima regula generalis est illa: Nulla nota alteratur ante sibi similem nec ante minorem se. Secunda regula: Omnis nota, que alteratur, solum alteratur ante proxima maiore se. LmLAnon. Monac. 3, 30: si inter duas duplices longas ponuntur tres simplices longe, et nulla distinccio fit per punctum, tunc eciam non fit alteracio. LmLAnon. Monac. 3, 55: Reperitur eciam alteracio in ligaturis, ut cum ascendendo vel descendendo alicuius ligature, cuius principium cum opposita proprietate dicitur, et cantus est temporis perfecti, tunc prime due cum opposita proprietate dicte valent tres semibreves et 2^a alteratur. al. LmLAnon. Mell. 9 passim. LmLAnon. Mell. 12, 17: Si verbi gratia due minime superfluunt ultra numerum ternarium minimarum, tunc ultima minima per alterationem valebit duas minimas et vocabitur minima alterata, id est duplicata. al. LmLPaul. Paulir. 7, 2, 2 p. 66. al. LmLIoh. Tinct. pr. 1, 6, 27: in sesqualtera et perfectionem et alterationem notarum cadere. LmLFr. Gafur. extr. []11, 11, tit.: De alteratione vel alterationibus notularum in musica. LmLIoh. Tinct. alt. passim. LmLIoh. Tinct. alt. 1, 30: ligatura non facit alterationem. LmLNicol. Burt. 3, 7, 39: Quid sit alteratio in cantu figurato. ibid. al. LmLGuil. mon. 7 p. 49. al. LmLAdam Fuld. 3, 12 passim. LmLAdam Fuld. 3, 12: In his autem alteratio non habet locum, scilicet in maxima, longa, semiminima, fusa, semifusa, propter numerum ternarium, nec etiam in pausis, quia alteratio in voce extat, scilicet in cantu. Sed inter omnes regulas generalissima est haec: quandocumque in prolatione maiore duae minimae, in tempore perfecto duae semibreves, aut in modo maiori duae breves fuerint residuae, secunda semper alteratur. al. LmLAnon. Salisb. 12 passim. LmLGuill. Pod. 7, 12: Proprietates (ed.: proprietas) perfecte, que ternario ascribuntur numero, duo patiuntur accidentia, scilicet imperfectionem et alterationem. Proprietates (ed.: proprietas) vero imperfecte unum tantum accidens, id est perfectionem a binario numero in ternarium. LmLGuill. Pod. 7, 18: De alteratione per syncopam secundum antiquos ... Igitur si in modo maiori perfecto tres maxime reperiantur, quarum primam et ultimam singule longe precedant: tunc ultima dictarum longarum altera erit ut aiunt de necessitate ...     . al. LmLFr. Gafur. pract. 2, 13: Fuere tamen, qui et pausas alterationi ascripserunt, quos comunis musicorum scola repraehendit. al. LmLAnon. Couss. I p. 438a: alteratio inventa est propter similem ante similem. al. LmLMens. Nota quod p. 424b. LmLProp. mens. Hec fig. p. 430 descr. LmLAnon. La Fage III p. 242. b bei Semibreven in perfekten und imperfekten Mensuren — in the case of semibreves in perfect and imperfect mensurations [s.XV] LmLProsd. ital. I p. 235b: alteratio ad hoc inventa est, ut per ipsam compleatur perfectio vel imperfectio alicuius mensure, que absque alteratione compleri non poterat; et per hoc habes, quod alteratio nunquam fit nisi loco necessitatis, ex quo habere potes, quomodo maxima, minima et semiminima nullo modo sunt alterabiles (sim. LmLProsd. ital. II p. 50). LmLProsd. ital. I p. 236a: Longa alteratur pro complemento perfectionis modi maximarum, et solum in modo maximarum perfecto habet alterari; brevis alteratur pro complemento perfectionis modi longarum, et solum in modo longarum perfecto alterari habet; semibrevis vero alteratur pro complemento perfectionis vel imperfectionis temporis, et tam in tempore imperfecto quam in tempore perfecto potest alterari, et in hoc etiam errant (ed.: erant) Gallici, qui ultra predictas tres figuras alterant etiam minimam, ad cuius alterationem nulla est necessitas (sim. LmLProsd. ital. II p. 50). LmLProsd. ital. I p. 239a: si in octonario tempore inter duo puncta vel sibi conformia talem mensuram dividentia reperiantur tres semibreves in suis propriis figuris figurate vel valor, ... tunc ultima ipsarum alterari habet ... Et scias, quod huius ultime figure alteratio impediri potest per caudationem alicuius semibrevium precedentium (sim. LmLProsd. ital. II p. 56). LmLProsd. ital. I p. 240a: Item scias, quod in duodenario tempore solum duo semibreves alterari possunt, et non plures, sive talis alteratio fiat cum cauda, sive absque cauda, et causa huius est, quoniam hoc sufficit ad complementum huius mensure (sim. LmLProsd. ital. II p. 57). LmLProsd. ital. I p. 241b: omnis semibrevis, que alteratur, non potest reduci per alterationem nisi ad valorem quatuor vel sex vel octo minimarum (sim. LmLProsd. ital. II p. 60). al. LmLProsd. ital. II p. 55: alteratio impediri potest per punctum positum immediate ante notam alterandam. al. 2 Verdopplung des Wertes durch Zusatzzeichen — doubling of the value through an additional notational symbol a durch einen Punkt — with a dot [s.XIV] LmLQuat. princ. 4, 1, 26 p. 266b: quidam posuerunt punctum duabus aliis de causis, et male, videlicet causa imperfectionis []et alterationis, quod absurdum est dicere. b durch einen ‚Schwalbenschwanz‘ — with a ‘swallow's tail’ (cauda hirundinis) [s.XIV] LmLQuat. princ. 4, 1, 36 p. 271a: qui per punctum aut per caudam hirundinis aut quoquo modo alterationem supradictis regulis repugnantem faciunt, errant. LmLQuat. princ. 4, 1, 37 p. 271b: aliqui vero per caudam hirundinis alterationem fecerunt. LmLIoh. Hanb. sum. 15 p. 288, 12: Robertus assignavit alterationem per duos tractulos ad similitudinem caude yrundinis sub nota vel supra notam positos (cum exemplo). LmLIoh. Hanb. sum. 15 p. 290, 2: Sed alteratio potest assignari per punctum, et assignatur per duos tractulos ... patet per Franchonem in secundo modo de alterationibus, ubi ipse dicit: ‚nisi per divisionem modi aliter distinguatur‘, et cetera. Ergo vitiose assignatur alteratio, quando assignatur per duos tractulos et potest assignari per punctum. cf. LmLBent, Assessment p. 72; LmLLefferts, Handlo p. 62 et 289 c bei der zweiten Semibrevis in einer Ligatur ‚cum opposita proprietate‘ durch Veränderung der regulären Form der zweiten Note in der Ligatur — in the case of the second semibreve within a ‘ligatura cum opposita proprietate’, when the standard form of the second note in the ligature is altered [s.XIV] LmLIoh. Hanb. sum. 15 p. 286, 13: Alio modo assignatur alteratio in semibrevibus ligatis. Unde Robertus de Brunham posuit duas notas cum opposita proprietate, quarum secunda nota descendit quadrata, ut hic: . Nam vitiose ponitur ... Et in ligatura ascendente secunda nota ponitur adverso capite, ut patet hic: ... Alio modo in ligatura ascendente idem Robertus alterationem assignavit. Posuit enim secundam notam ascendentem cum tractulo a parte dextra, ut hic: . cf. LmLLefferts, Handlo p. 62 d bei einer Semibrevis durch Stielung nach unten — in the case of a semibreve with a tail added beneath [s.XV] LmLProsd. ital. I p. 236a: Item sciendum, quod semibrevem alterari dupliciter contingit, scilicet cum signo et sine signo: et tunc alteratur semibrevis sine signo, quando in sua propria figura sumit alterationem; cum signo vero alteratur, quando per caudam inferius tractam sumit alterationem. Et scias quod talis caudatio inferius est satis rationabile signum alterationis, ... ita per caudam recte inferius tractam debet transferri ad valorem note sibi immediate maioris (sim. LmLProsd. ital. II p. 51). LmLProsd. ital. I p. 239a: huius ultime figure (sc. semibrevis) alteratio impediri potest per caudationem alicuius semibrevium precedentium; que caudatio est etiam signum alterationis (sim. LmLProsd. ital. II p. 56). al. v. punctus alterationis