Eintrag · Lex. musicum Latinum
(τρίτος)
tritus (tritos) -a, -um et subst. -i m. (τρίτος) 1. Bezeichnung für die dritte Grundtonart (unterteilt in die authentische Haupt- und die plagale Nebenform) bzw. nur für die authentische Hauptform der dritten Grundtonart 2. Bezeichnung für den dritten Ton eines Tetrachords (aufsteigend) 3. Bezeichnung für die dritte Kirchentonart — 1. term that designates the third fundamental mode (maneria) (divided into the authentic primary and the plagal secondary form), or only for the authentic form of the third fundamental mode 2. term that designates the third pitch of a tetrachord (ascending) 3. term that designates the third mode 1 Bezeichnung für die dritte Grundtonart (unterteilt in die authentische Haupt- und die plagale Nebenform) bzw. nur für die authentische Hauptform der dritten Grundtonart — term that designates the third fundamental mode (maneria) (divided into the authentic primary and the plagal secondary form), or only for the authentic form of the third fundamental mode a allgemein — general [s.VIII] LmLTon. Cent. p. 28. [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 10, 151: „Circumdederunt me“ et cetera, quae in autentu trito inveniuntur (sim. LmLAurelian. 2, 15). LmLGloss. Boeth. mus. 4, 16, 26: ‚Hypolydius‘: plagis triti. [s.IX] LmLMod. Autenticus p. 50, 15: Tritus dicitur, qui est tertius (sc. modus) (sim. LmLAurelian. 8 p. 137). LmLTon. Mett. p. 12: Autenticus tritus est auctoritas tertia. Plagis triti est pars. al. LmLAurelian. 2, 17: Etenim sunt IIII toni, scilicet autentus protus, autentus deuterus, autentus tritus, autentus tetrardus, qui geminati ex se VIII reddere videntur, quos quidam latus, quidam autem discipulos nuncupant. LmLAurelian. 14, tit.: De autentu trito. LmLAurelian. 15, tit.: De plagis triti. al. LmLMus. ench. 8, 21: videbis similiter in sono trito triti toni consistere potestatem (sim. LmLInch. Uchub. 218). LmLMus. ench. 8, 37: Sequitur modulatio ad principalem tritum modum et subiugalem eius (sim. LmLInch. Uchub. 239). al. LmLScol. ench. 1, 218: Ergo huius neumae regularis, si totam constitutionem uno spacio altiorem fecero, mox ex proto tono deuterus fiet. Similiter a deutero transposita in tritum modum deveniet. Rursus a trito tono, si uno levetur spacio, tetrardus succedit. al. LmLComm. br. 31. LmLHucbald. 36. LmLReg. Prum. 3, 1. al. LmLReg. Prum. ton. p. 224a: Responsoria de Vto tono, authenticus tritus... Responsoria de VIto tono, plaga triti. [s.X-XI] LmLAnon. Bernh. 1, 8: constat esse octonos tropos, id est protum, plagam proti, tritum, plagam triti, tetrardum, plagam tetrardi, deuterum, plagam deuteri. LmLPs.-Odo dial. p. 259a: Consuetudo autem tradidit, dicere ... pro authento trito et plaga eius modum quintum et sextum (inde LmLGuido micr. 12, 15: Abusio autem tradidit ... LmLMetrol. 11 p. 79. LmLIac. Theat. 13). ibid. al. LmLComm. ton. II 5, 2. al. LmLBerno prol. 5, 16 app. crit. al. LmLBerno ton. p. 104a. LmLBerno ep. 11. LmLGuido micr. 10, 13 (inde LmLLib. spec. 20 p. 48. LmLMetrol. 92 p. 77). al. LmLGuido reg. 108. al. LmLGuido ep. p. 506, 283-285. LmLPs.-Berno mon. 8, 4. al. LmLHermann. mus. p. 32 (p. 132a). al. LmLQuadr. fig. 7. [] al. LmLWilleh. Hirs. 17 (c. 16), 1: Boetius in dispositione octo troporum figuraliter descripta, ubi tropos primis eorum notat nominibus, protum autenticum dorium, deuterum phrygium, tritum lydium, tetrardum mixolydium, subiugales hypodorium, hypophrygium, hypolydium, hypermixolydium vocans. LmLWilleh. Hirs. 19 (c. 18), 2: Asserens enim (sc. Guido) in musica sua, quod octo modi verius in natura sint quatuor et quod ab unoquoque ipsorum quatuor duo contineantur, id est a proto primus et secundus, a deutero tertius et quartus, a trito quintus et sextus, a tetrardo septimus et octavus. al. LmLComm. Guid. 97 p. 140. al. LmLLib. spec. 30 p. 49. LmLMot. Omnis cantus p. 186. LmLCompil. Casin. 52-53, 5-6. al. LmLVers. Ars est intr. 11. LmLVers. Ars humanas p. 111a. al. LmLVers. Ars est 33. LmLPs.-Guido form. ton. 6, 1: Praefatus ergo tritus, qui vocum aliorumque modorum est quasi formator et ostensor. al. LmLPs.-Guido arithm. p. 56b: Tropi ... quatuor sunt natura secundum gentium vocabula. Sunt autem dicti dorius, phrygius, lidius, mixolidius. Secundum monochordi vero positionem sic sunt vocati: protus, deuterus, tritus, tetrardus. al. LmLCompil. Paris. I p. 193. LmLVers. Hac ex lege p. 63. LmLFrut. brev. 14 p. 104: Nomina modorum octo et differentiarum: Protus, plagis eius; deuterus, lateralis eius; tritus, subiugalis eius; tetrardus, discipulus eius. al. [s.XI-XII] LmLPs.-Osbern. 19: quattuor sunt naturales tropi: protus, deuterus, tritus, tetrardus, qui neque autenti neque plagales, sed tantummodo naturales ante divisionem eorum in duos vocabantur. al. LmLAnon. Wolf p. 207. LmLQuaest. mus. 2, 27 p. 98: Dispone ergo quatuor colores varios per quatuor diversos antiquorum tropos. In protho tam plagali quam autento rubeum habeat colorem, in deutero viridem, in trito croceum, in tetrardo purpureum. al. LmLTheog. Mett. 28, 2 (p. 191b): Legimus namque in veteribus gentilium auctoribus pro proto et plaga eius dorius, ypodorius; pro deutro et discipulo eius frigius, ypophrigius; pro trito et collaterali eius lydius, ypolydius; pro tetrardo et subiugali eius myxolydius, ypomyxolydius. al. LmLIoh. Cott. mus. 10, 35 (inde LmLConr. Zab. tract. AS 1). al. LmLGuido Aug. 257. al. LmLAnon. Cist. I 26 p. 25. al. LmLAnon. La Fage I 7, 2. al. LmLAnon. Pannain p. 108. al. LmLTon. Vatic. 12, 1 p. 190. [s.XIII] LmLAnon. Lovan. p. 492b. LmLMus. man. 42, 15. LmLAmerus 17, 5. LmLLambertus plan. 219. LmLHier. Mor. 20, 122 (p. 156). al. LmLAnon. Ratisb. 5, 2. LmLPetr. Cruc. 1, 8-9. LmLVers. Postquam pro 248. LmLIoh. Groch. 227. LmLPs.-Mur. summa 1266. al. LmLEngelb. Adm. 4, 9, 7: Autentus autem tritus, id est principalis tercius, qui est quintus in ordine, secundum ipsum Boecium dicitur lydius a Lidia provincia, cuius rex fuit Cresus ille ditissimus regum orientalium, quia gentes illius provincie illo tono precipue delectabantur. al. LmLWalt. Odingt. 5, 8, 7. al. [s.XIV] LmLMarch. luc. 11, 2, 2 (inde LmLFr. Gafur. extr. 8, 8, 1. LmLBonav. Brix. 15, 2). LmLGuido Dion. 1, 2, 52. al. LmLIac. Leod. comp. 2, 5, 34. LmLIac. Leod. spec. 6, 5, 7. al. LmLHugo Spechtsh. 430. al. Ptolom. 12, 15. al. LmLQuat. princ. 3, 20. al. LmLSumm. Guid. 23. al. LmLGoscalc. 1, 5 p. 68, 5. al. LmLHeinr. Eger 5 p. 47. LmLCompil. Ticin. C 173. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 23, 6. al. LmLIoh. Olom. 8 p. 38. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 14 p. 282, 4. al. Prosd. plan. 2, 2 p. 80, 21. al. LmLIac. Theat. 12. al. LmLNicol. Cap. p. 317. LmLGob. Pers. p. 186b. al. LmLAnon. Claudifor. 4, 1, 1. al. Anon. Gemnic. 3, 1, 12-13. LmLUgol. Urb. 1, 48, 9: Ipse tritus obmisso suo tertio loco quintum dicitur occupare et sextum ab eo productus. al. LmLPs.-Guido corr. 38. al. LmLAnon. Philad. 69. al. LmLThom. Bad. p. 87. LmLTrad. Holl. IX 2, 3, 14 (sim. LmLTrad. Holl. I 2, 1, 13). al. LmLTrad. March. 349-350. LmLAnon. Carthus. nat. 2, 3. al. LmLTrad. Holl. I 2, 1, 14: Greci vero musici ob quandam carminis oblectacionem prothum, quo Cappadocia utebatur, dorium vocaverunt, deuthrum a Frigia frigium, tritum a Lidia lidium et thretardum a Mixolidia mixolidium. al. Trad. Holl. XI 3, 24 (sim. Trad. Holl. XXIV 12, 15. LmLTrad. Holl. III [] 6, 35. LmLTrad. Holl. VII 4, 20. Trad. Holl. XIII 4, 58. Trad. Holl. XV 6, 87. Trad. Holl. XXVI 56). al. Trad. Holl. XXIII 2, 1, 11. al. Trad. Holl. XXIV 9, 3 (En). al. LmLTrad. Holl. II 4, 7 (inde LmLTrad. Holl. V 4, 18). LmLTrad. Holl. III 6, 26. al. LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 5, 6. al. LmLTrad. Holl. VI 9, 6. al. LmLTrad. Holl. VII 4, 18. al. Trad. Holl. XIII 4, 56. al. Trad. Holl. XX 4, 8. al. LmLConr. Zab. tract. AQ 4. al. LmLIoh. Tinct. pr. 3, 2, 21. al. LmLFr. Gafur. extr. 8, 8, 9. LmLIoh. Tinct. nat. 1, 47. Trad. Holl. XV 6, 90. al. LmLFr. Gafur. op. 5, 8. LmLBart. Ram. 1, 3, 2 p. 55. LmLNicol. Burt. 1, 23, 131. LmLGuil. mon. 9 p. 54. LmLBonav. Brix. 15, 10. al. LmLAdam Fuld. 2, 15. al. LmLLad. Zalk. 4, 21. LmLFr. Gafur. theor. 5, 8, 6. Trad. Holl. XXII 4, 4. LmLGuill. Pod. 4, 5. al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 7. LmLMich. Keinsp. 8, 11. LmLFlor. Fax. 1, 12, 5. LmLSzydlov. 12, 5. al. Trad. Holl. XXI 7, 64. Trad. Holl. XVII 215. al. LmLAnon. Tegerns. III p. 98-99. b mit Bezug auf zugehörige Kennmelodien — with reference to appropriate characteristic melodies [s.IX] LmLMod. Autenticus p. 51, 11: autentus tritus, plagis triti; ... item in Graeco: ... aia neagies, ... nana nagies. LmLTon. Mett. p. 12. al. LmLAurelian. 9, 5: Quantoque maior est vocis concentus, eo plures inscribuntur sillabe, ut in autentu proto, qui principium est, sex inseruntur sillabe, videlicet he: <NONANNOEANE>. In autentu deutero, in autentu trito, quoniam minoris sunt meriti, quinque tantummodo eis inscribuntur sillabae, ut est: NOIOEANE. In plagis autem eorum consimilis est litteratura, scilicet NOEANE sive secundum quosdam NOEAGIS. al. LmLAlia mus. 185 p. 92: Tonus quintus NOEANE, qui Graece dicitur autenticus tritus, id est tertia auctoritas. LmLAlia mus. 186 p. 92: Tonus sextus NOEAIS, qui Graece dicitur plagis triti. LmLHucbald. 36. LmLReg. Prum. ton. p. 210a-b. al. [s.X] LmLMod. Volunt autem p. 81. Ton. Leod. 5, 1. Ton. Leod. 6, 1. [s.XI] LmLComm. ton. I 5, 2. LmLOdor. Sen. p. 180. LmLOdor. Sen. p. 184. LmLCompil. Casin. 237-243, 38: Item cantus autentus tritus: „Quinque prudentes intraverunt ad nuptias“. LmLCompil. Casin. 237-243, 48: Incipit cantus plagis triti: „Sexta hora sedit super puteum“. al. LmLFrut. ton. p. 150. LmLFrut. ton. p. 153. LmLAnon. Wolf p. 198: Modulatio ... triti et eius discipuli sic: „Tria sunt munera preciosa“. LmLTheog. Mett. 35, interp. 3 (p. 194a) (inde LmLUdalsc. 47. LmLTon. Baumg. 5, 2. cf. LmLRausch, Zisterzienser-Tonar p. 303). [s.XII] LmLUdalsc. 47 (sim. LmLTon. Baumg. 5, 3). LmLUdalsc. 52 (sim. LmLTon. Baumg. 6, 3. cf. LmLRausch, Zisterzienser-Tonar p. 303). [s.XIII] LmLAmerus 11, 34. LmLAnon. Ratisb. 8, 5, 1. [s.XIV] LmLGuido Dion. 1, 2, 130-132. [s.XV] LmLAnon. Carthus. inton. 88. LmLAnon. Carthus. inton. 95. LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 4, 18: Haec igitur antiquissimi triti formula, quam hic describo cum nostris litteris et nota quadra: (sequitur exemplum). al. LmLAdam Fuld. 2, 14 descr. Trad. Holl. XXI 10, 50. Trad. Holl. XXI 10, 60. c mit Bezug auf die Finalis — with reference to the final [s.IX] LmLScol. ench. 1, 309. LmLHucbald. 49: Quattuor a primis tribus, id est lychanos ypaton, ypate meson, parhypate meson, lychanos meson, quattuor modis vel tropis, quos nunc tonos dicunt, hoc est protus, deuterus, tritus, tetrardus, perficiendis aptantur ita, ut singulae earum (ed.: eorum) quattuor chordarum geminos sibi tropos regant subiectos ... parhypate meson autentum tritum et plagis eius, id est quintum et sextum. al. [s.X-XI] LmLTon. Lugd. 5, 1. LmLTon. Lugd. 6, 1. LmLPs.-Odo dial. p. 258b: Sexta ⋅F⋅, in quam terminatur authentus tritus. LmLBerno prol. 9, 7: Tritus cum suo subiugali, idest Vtus cum VIto, parypate meson regitur et finitur (inde LmLIoh. Cicon. mus. 2, 16 p. 284, 9). LmLGuido micr. 13, 22: Plagae vero proti, deuteri et triti aliquando in ⋅a⋅C⋅c⋅ acutas necessario finiuntur (inde LmLLib. spec. 33 p. 50. LmLAnon. Lips. p. 160. LmLMetrol. 29 p. 81. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 16 p. 184, [] 17). LmLOdor. Sen. p. 180: Autentus tritus... in paripatemeson desinit. LmLOdor. Sen. p. 184: Plagalis triti... in eadem (sc. parhypatemeson) desinit. LmLWilleh. Hirs. 21 (c. 20), 25: Unusquisque autem tropus in propria finali chorda una cum plaga sua finitur, utpote protus in ⋅D⋅, deuterus in ⋅E⋅, tritus in ⋅F⋅, tetrardus in ⋅G⋅. LmLMot. Musica est p. 170. LmLCompil. Casin. 91-92, 6-7. al. LmLPs.-Guido form. ton. 6, 10. al. LmLMod. Protus finit p. 108: Tritus finit in paripate meson. LmLMod. Autent. prot. 7. al. LmLFrut. ton. p. 150. [s.XI-XII] LmLPs.-Osbern. 104: ⋅F⋅ vero gravis finalis est autenti triti et plagalis eius, id est quinti et sexti toni; sed si sub finali plenum tonum velint habere, quia iste effectus deest sub ⋅F⋅, in sociali ⋅c⋅ acuta finem coaptet, quia eiusdem est modi et regularem diapente quinti et sexti toni cum ⋅F⋅ constituit. LmLTheog. Mett. 17, 5 (p. 189a). LmLIoh. Cott. mus. 14, 9. LmLTrad. Guid. 6. LmLAnon. Cist. II c. 1152A: Tertius modus, videlicet tritus, qui quintum tonum continet et sextum, duas similiter habet finales: ⋅F⋅ grave et ⋅C⋅ acutum. LmLCompil. Paris. II p. 75. [s.XIII] LmLLambertus plan. 224. LmLAnon. Ratisb. 8, 5, 1. LmLPs.-Mur. summa 1289. al. LmLWalt. Odingt. 5, 13, 2. LmLWalt. Odingt. 5, 14, 2. [s.XIV] LmLMarch. luc. 11, 2, 15 (inde LmLBonav. Brix. 15, 9). LmLIac. Leod. spec. 6, 39, 3. al. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 136-138. LmLQuat. princ. 3, 25. al. LmLSumm. Guid. comm. 1, 51. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 24, 11. al. LmLIoh. Olom. 8 p. 39. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 39 p. 312, 2. al. Prosd. plan. 2, 5 p. 88, 10. LmLIac. Theat. 11. al. LmLGob. Pers. p. 195b. LmLAnon. Claudifor. 4, 1, 11. LmLUgol. Urb. 1, 51, 7. al. LmLAnon. Carthus. nat. 2, 20. al. Trad. Holl. XI 6, 56. Trad. Holl. XXIII 2, 1, 34. Trad. Holl. XXIV 9, 4 (En). al. LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 4, 3. al. LmLTrad. Holl. V 4, 92. al. LmLTrad. Holl. VII 4, 14. Trad. Holl. XIII pr. 31 comm. al. LmLConr. Zab. tract. BF 9. LmLBonav. Brix. 15, 10. al. LmLLad. Zalk. 3, 34. LmLGuill. Pod. 4, 5. LmLCompend. mus. 103. al. LmLSzydlov. 2, 57. Trad. Holl. XII 7, 32. Trad. Holl. XXI 10, 50. Trad. Holl. XVII 305. Trad. Holl. XII 8, 31. d mit Bezug auf Ambitus und Struktur — with reference to ambitus and structure [s.IX-X] LmLHucbald. 53. LmLAlia mus. 134 p. 196: troporum sive etiam sonorum primus Graeca lingua dicitur protus, secundus deuterus, tertius tritus, quartus tetrardus, qui singuli a suis finalibus deorsum pentachordo, quod est diapente, differunt. Superius vero tetrachordum, quod est diatessaron, requirunt, ut unusquisque suam speciem diapason teneat, per quam evagando sursum ac deorsum libere currat. ... Quos sonos in quibusdam cantilenis suae plagae quodammodo tangendo libant, ut plaga proti tangat protum, deuteri deuterum, triti tritum, tetrardi tetrardum (inde LmLAnon. Bernh. 2, 80). [s.X-XI] LmLPs.-Bernel. spec. 12: Tritus constat ex tercia specie diapente et tertia specie diatessaron superius. Subiugalis eius ex eadem specie diapente et eadem specie diatessaron inferius (sim. LmLBerno prol. 6, 11. LmLBerno ton. p. 88a. LmLBerno ton. 89a. LmLIac. Leod. spec. 6, 47, 6. LmLComm. Boeth. II p. 312, 39. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 20 p. 288, 18. LmLThom. Bad. p. 93. LmLCompil. Salisb. 66. Trad. Holl. XVII 300). LmLPs.-Bernel. spec. 22: Si converteris diapente deuteri, efficitur diapente triti; rursus triti diapente conversa resonat diapente deuteri (sim. LmLBerno prol. 12, 18). al. LmLBerno prol. 12, 8: Dyapente proti post duos tonos semitonium admittit; dyapente deuteri post tres tonos; dyapente triti primo loco semitonium habet; dyapente tetrardi post unum tonum (sim. LmLThom. Bad. p. 86). al. LmLGuido micr. 13, 18. LmLGuido reg. 156. LmLGuido ep. p. 526, 366: in autentis ad octavas cantus ascendit a sua finali voce, descendit autem nonnisi uno tono excepto trito, qui a suo fine non deponitur, quia non habet sub se tonum, sed semitonium. LmLMod. Omnes authenti p. 58. LmLHermann. mus. p. 33 (p. 133b): Tritus cum suo subiugali, quia tercii sunt, necessario omnia, quae tercia [] sunt, exposcunt; tercias videlicet in omnibus quadrichordis litteras, quae sunt ⋅C⋅F⋅c⋅f⋅. LmLHermann. mus. p. 42 (p. 138): Tritus ordinatur a ⋅C⋅ in ⋅f⋅, mediatur ⋅F⋅ et ⋅c⋅. al. LmLOdor. Sen. p. 180: Autentus tritus... usque ad trite hyperboleon ascendit et ad hypate meson descendit. LmLOdor. Sen. p. 184: Plagalis triti... usque ad trite diezeugmenon ascendit et ad parhypatehypaton descendit. LmLWilleh. Hirs. 13 (c. 12), 10: Autenticus tritus, qui est ab ⋅F⋅ in ⋅f⋅, mediam distinctionem elegit in ⋅c⋅. Subiugalis eius, qui est a ⋅C⋅ in ⋅c⋅, mediam distinctionem signat in ⋅F⋅. al. LmLAribo 34 p. 4: Dispositio triti lateralisque sui. al. LmLComm. Guid. 28 p. 126: plagalis tritus ex tertia (sc. specie diapason)..., ex sexta authentus tritus. al. LmLLib. spec. 25 p. 49. al. LmLCompil. Casin. 121-124, 18. al. LmLPs.-Guido arithm. p. 56b. al. LmLMod. Protus finit p. 108: Tritus... intenditur usque ad trite yperboleon nec remittitur infra lineam finalem in mese „Amen“ rite determinans. Plagis triti remittitur in parypate ipaton, sed ascendens usque ad trite diezeugmenon; synemenon crebro molli voci consonat. LmLFrut. brev. 7 p. 55 descr. al. LmLFrut. ton. p. 150. LmLFrut. ton. p. 153. [s.XI-XII] LmLAnon. Wolf p. 215. LmLQuaest. mus. 1, 19 p. 48: Autenticus modulus triti, id est quinti toni, ⋅F⋅G⋅a⋅b⋅C⋅c⋅d⋅e⋅f⋅, scilicet octicordum secundum maiorem divisionem, id est diapason. Aliquando autem supersilit ad ⋅g⋅ et adhuc ad ⋅⋅, sed abusive. ... Modulus discipuli triti, id est sexti toni, ⋅C⋅D⋅E⋅F⋅G⋅a⋅b⋅C⋅c⋅d⋅, fitque enneacordum per duo diapente distinctum. al. LmLTheog. Mett. 22, 1 (p. 190b). al. LmLIoh. Cott. mus. 12, 12: tritus, qui simpliciter quintus nominatur: huic nulla infra finalem descensio attributa est, non aliam ob causam, nisi quod semitonii imperfectio competentem fieri descensum non permittit (inde LmLTrad. Holl. VIII 26, 6. Trad. Holl. XI 5, 11. LmLConr. Zab. tract. AZ 8). LmLUdalsc. 47 (sim. LmLTon. Baumg. 5, 1). LmLUdalsc. 52 (sim. LmLTon. Baumg. 6, 1). LmLGuido Aug. 145. LmLAnon. Pannain p. 114. al. LmLTon. Vatic. 12, 7 p. 212. al. [s.XIII] LmLMus. man. 42, 13: cantus, qui a finali suo naturaliter descendere potest per semitonium et ascendere per duos tonos sic: fa mi, fa sol la, sub tertia comprehenditur maneria, quam Graeci tritum dicunt, id est tertium a ‚tris‘, quod est ‚tres‘. LmLAnon. Ratisb. 8, 5, 1. LmLPs.-Thomas Aqu. I 88 descr. (cf. Aribo 63 p. 20). LmLPs.-Mur. summa 1515. al. LmLEngelb. Adm. 4, 14, 3. al. LmLWalt. Odingt. 5, 13, 2. LmLWalt. Odingt. 5, 14, 2. al. [s.XIV] LmLMarch. luc. 11, 2, 23. LmLIac. Leod. spec. 6, 37, 2-3. al. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 139-140. Ptolom. 17, 6 (sim. LmLQuat. princ. 3, 47). al. LmLQuat. princ. 3, 53: Quod ⋅b⋅ molle habet principatum in trito et in eius plagali. al. LmLSumm. Guid. comm. 3, 4. LmLComm. Boeth. II p. 302, 13. al. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 26, 41 descr. LmLIoh. Olom. 8 p. 41. LmLIoh. Cicon. mus. 1, 20 p. 96 descr. al. Prosd. plan. 2, 5 p. 88, 8. LmLAnon. Claudifor. 4, 1, 19-24 (sim. Anon. Gemnic. 3, 2, 16-20). Anon. Gemnic. 3, 2, 41 descr. LmLUgol. Urb. 1, 57, 1: De forma triti autentici. LmLUgol. Urb. 1, 58, 1: De forma subiugalis triti. LmLUgol. Urb. 1, 143, 1: De additione facta plagali triti. LmLUgol. Urb. 1, 161, 5: si per ⋅b⋅ molle tritus cantaretur, formam suam omnino perderet et aliam indueret, scilicet tetrardi formam. al. LmLAnon. Philad. 67 descr. LmLThom. Bad. p. 87: Triti diapason primo semitonium et duos tonos, dehinc admittit semitonium et tres tonos. LmLAnon. Carthus. nat. 5, 9. al. Trad. Holl. XI 5, 58. al. Trad. Holl. XXIV 9, 8 (En). al. LmLTrad. Holl. III 7, 40. al. LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 4, 17: De trito veterano. Omnis vero cantus planus ... neque sub ⋅C⋅ gravi notam ullam habens et nusquam ⋅F⋅ acutum superans non est autenticus, non est plagalis ullo modo dicendus, sed antiquus tritus. al. LmLTrad. Holl. V 4, 93. al. LmLTrad. Holl. VI 27, 5. al. LmLTrad. Holl. VII 4, 130. al. Trad. Holl. XIII 4, 148. al. LmLIoh. Tinct. diff. 274: Tonus quintus est ille, qui ex tertia aut quarta specie diapenthe et tertia specie diatessaron formatus potest a suo fine diapason [] ascendere ac dytonum vel semidytonum descendere; qui ab antiquis autentus tritus est appellatus. Tonus sextus est ille, qui ex tertia aut quarta specie diapenthe et tertia specie diatessaron formatus potest a suo fine diapenthe cum dytono aut cum semidytono ascendere ac diatessaron descendere; qui plagalis aut subiugalis aut collateralis autenti triti ab antiquis dicitur. LmLFr. Gafur. extr. 8, 9, 2. LmLIoh. Tinct. nat. 1, 45. LmLBart. Ram. 1, 3, 2 p. 55: Graeci et etiam nostri antiqui tantum quatuor esse dicunt modos, quia species diapente quadruplex est. Et sic prima species appellatur protus Graece, quod Latine primus interpretatur; secunda deuterus Graece, Latine secundus; tertia tritus Graece, Latine tertius; quarta tetrardus Grece, Latine quartus. LmLBonav. Brix. 15, 90. al. LmLGuill. Pod. 4, 5: Tritus autem ab ⋅c⋅ gravi in ⋅f⋅ acutum. LmLAdam Fuld. 2, 16: hemitonium in ⋅b⋅fa⋅♮⋅mi, si necesse erit, concedimus ... proto et trito. ibid. al. LmLCompend. mus. 126: Demonstratio triti perfecti ... Demonstratio plagalis triti perfecti. LmLCompend. mus. 137: Demonstratio triti imperfecti ... Demonstratio plagalis triti imperfecti. al. LmLSzydlov. 14, 4. Trad. Holl. XXVI 74 (cf. LmLIac. Leod. spec. 6, 56, 2). Trad. Holl. XVII 293 (Sa). al. Trad. Holl. XII 9, 14. LmLAnon. Tegerns. III p. 101 descr. e mit Bezug auf das Initium — with reference to the initium [s.X-XI] Ton. Leod. 5, 1. Ton. Leod. 6, 1 (MüMn): plagis triti... principium et finem suum mittit in fine quinti, hoc est in parhypate meson. LmLGuido micr. 13, 14: In autentis vero praeter deuterum eadem principia et fines distinctionum minime licet ad sextas intendere, plagae autem proti vel triti ad tertias intendunt, et plagae siquidem deuteri vel tetrardi ad quartas intendunt (sim. LmLLib. spec. 39 p. 51. LmLAnon. Lips. p. 158. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 43 p. 316, 2. Trad. Holl. XX 4, 27). LmLMod. Omnes authenti p. 58: Omnes autenti Vo loco a se principia seu fines distinctionum mittunt. Deuterus vero VIo loco. Plage vero aliae IIIIo, aliae IIIo loco. Plagis proti et plagis triti tercio loco. Plagis deuteri et tetrardi IIIIo (inde LmLIac. Theat. 30). LmLOdor. Sen. p. 180: Autentus tritus... a trite diezeugmenon incipit. LmLOdor. Sen. p. 184: Plagalis triti... a parhypatemeson incipit. LmLAnon. Lips. p. 158: Sciendum est, quod psalmus autenti prothi et psalmus autenti triti et plage triti in ⋅F⋅ incipiunt. LmLFrut. ton. p. 151: Differentia triti „Saeculorum amen“ ditono altius a finali ponit, ubi et cantus eius in quibusdam incipit, in quibusdam vero semiditono adhuc altius, quod est diapente spatium a finali, exordium sumit. LmLFrut. ton. p. 155: Plagis triti „Saeculorum amen“ tono altius a finali ponit, cantum vero ab ipsa finali incipit. al. [s.XI-XII] LmLPs.-Osbern. 110: post finalem plagales proti et triti nonnisi ad tertiam tendunt principia. LmLAnon. Wolf p. 212: Omnis cantus triti, id est tertii magistri, tribus chordarum sedibus suas terminat incipientias ⋅F⋅a⋅c⋅. LmLTon. Gratianop. p. 48: Plage vero faciunt principia et distinctiones usque ad diatessaron super finem excepto plaga triti, id est sextus tonus, qui non facit principia et distinctiones in ⋅h⋅. [s.XIII] LmLAnon. Ratisb. 8, 5, 1. LmLPs.-Mur. summa 1515. al. LmLWalt. Odingt. 5, 13, 2. LmLWalt. Odingt. 5, 14, 2. [s.XIV] LmLQuat. princ. 3, 36. al. [s.XV] LmLIoh. Olom. 9 p. 57. LmLIoh. Olom. 9 p. 59. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 37 p. 312, 2. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 38 p. 312, 13. Trad. Holl. XI 6, 56. LmLTrad. Holl. III 13, 1. LmLTrad. Holl. V 4, 92. al. Trad. Holl. XXI 10, 60. f mit Bezug auf die Differenzen („Saeculorum amen“-Formeln) in der Psalmodie — with reference to the differences (‘saeculorum amen’ formulas) in psalmody [s.XI] LmLComm. ton. I 5, 3: Praenotatur quoque officiorum seu etiam communionum binis authenticus tritus differentiis (sim. LmLComm. ton. II 5, 3). LmLBerno ton. p. 110a. LmLBerno ton. [] p. 111a. LmLOdor. Sen. p. 180. LmLOdor. Sen. p. 184. LmLWilleh. Hirs. 41 (c. 40), 50: In ordine proti et triti autenticorum differentiae in quinto, subiugalium ipsorum in tertio a finali loco ponuntur. al. LmLVers. Ars humanas p. 113b. al. LmLPs.-Guido arithm. p. 59a: Nullus autem subiugalis cum suo magistro in eadem litera „saeculorum amen“ collocat, sed semper inferius, utpote protus in ⋅a⋅, sola eius plaga in ⋅f⋅, deuterus in ⋅c⋅, plaga eius in ⋅a⋅, tritus in ⋅c⋅, plaga eius in ⋅a⋅, tetrardus solus in ⋅d⋅, plaga eius in ⋅c⋅. ibid. al. LmLFrut. ton. p. 151: Differentia triti „Saeculorum amen“ ditono altius a finali ponit, ubi et cantus eius in quibusdam incipit, in quibusdam vero semiditono adhuc altius, quod est diapente spatium a finali, exordium sumit. LmLFrut. ton. p. 155: Plagis triti „Saeculorum amen“ tono altius a finali ponit, cantum vero ab ipsa finali incipit. al. LmLAnon. Wolf p. 199. [s.XII] LmLUdalsc. 47 (sim. LmLTon. Baumg. 5, 1). LmLUdalsc. 52 (sim. LmLTon. Baumg. 6, 1). [s.XIII] LmLAnon. Ratisb. 8, 5, 1. [s.XIV] LmLQuat. princ. 3, 35. [s.XV] LmLUgol. Urb. 1, 83, 2: Quintus tropus tritus a Graecis appellatus vel lydius eo, quod gens illa Lydorum eius modulatione laetetur, tertius in autenticorum ordine consistit, duas in antiquis dicitur habuisse differentias, quarum una duntaxat hodiernis temporibus uti dicimur differentia. LmLUgol. Urb. 1, 84, 2: Sextus tropus plagalium in ordine tertius triti autentici subiugalis hypolydius appellatus a Graecis, qui eo dulciori sonoritate refertur, unicam tantum in antiphonis reperitur habere differentiam. Trad. Holl. XI 4, 23. al. LmLTrad. Holl. III 13, 1. LmLCompil. Salisb. 66-67. Trad. Holl. XVII 300. g mit Bezug auf Melodieverlauf und Abschnittsbildung — with reference to melodic progression and formation of melodic segments [s.XI] LmLGuido micr. 13, 14: In autentis vero praeter deuterum eadem principia et fines distinctionum minime licet ad sextas intendere, plagae autem proti vel triti ad tertias intendunt et plagae siquidem deuteri vel tetrardi ad quartas intendunt (sim. LmLLib. spec. 39 p. 51. LmLAnon. Lips. p. 158. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 43 p. 316, 2. Trad. Holl. XX 4, 27). LmLMod. Omnes authenti p. 58: Omnes autenti Vo loco a se principia seu fines distinctionum mittunt. Deuterus vero VIo loco. Plage vero aliae IIIIo, aliae IIIo loco. Plagis proti et plagis triti tercio loco. Plagis deuteri et tetrardi IIIIo (inde LmLIac. Theat. 30). LmLLib. spec. 87-88 p. 58. LmLPs.-Guido form. ton. 8, 20: Ac plagis triti finali voce fere omnes distinctiones mittit rariusque in tertia super se, sub se autem tanto frequentius quanto et liberius. Tono vero numquam sub se distinctiones habebit. al. [s.XII] LmLTon. Gratianop. p. 48: Plage vero faciunt principia et distinctiones usque ad diatessaron super finem excepto plaga triti, id est sextus tonus, qui non facit principia et distinctiones in ⋅h⋅. [s.XIII] LmLMus. man. 56, 36: Auctentus triti cursu petit ardua pulsans astra gigante vertice spernit humum (cum melodia). LmLMus. man. 57, 54: Plagalis triti tibi dulcia, papa Gregori, fundens mella meli carmina melle notat (cum melodia). LmLPs.-Mur. summa 1668: si cantus triti plures habet notas super ⋅a⋅lamire, quantum ad hoc est authentus et quinti; si plures infra, quantum ad hoc est plagalis et sexti. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 2, 37 p. 312, 2. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 38 p. 312, 13. LmLIac. Theat. 28. LmLUgol. Urb. 1, 108, 2: Prima pars responsorii triti... in ⋅F⋅ primo cum fa terminat locum suum, sed pars secunda duplicem differentiam facit. al. Trad. Holl. XXI 10, 50. h mit Bezug auf die Charakteristik — with reference to characterization [s.XI] LmLGuido micr. 14, 5: Atque ita diversitas troporum diversitati mentium coaptatur, ut unus autenti deuteri fractis saltibus delectetur, alius plagae triti eligat voluptatem, uni tetrardi autenti garrulitas magis placet, alter eiusdem plagae suavitatem probat (inde LmLAnon. Pannain p. 109. LmLMetrol. 36 [] p. 82. LmLGuido Dion. 1, 4, 246. LmLComm. Boeth. II p. 82, 4. Trad. Holl. XX pr. 33). LmLPs.-Guido form. ton. 8, 10: Per tritum autem actio uniuscuiusque exprimitur. Per plagam vero eiusdem triti repietatio ac lamenta oportet fieri. LmLFrut. brev. 14 p. 105: Authentus tritus iucundus, plagis eius voluptuosus. [s.XIV] LmLSumm. Guid. comm. 1, 40: Tritus sive quintus modestus est et letificativus, dulcis etiam multum eo, quod ⋅b⋅ molle potissime sibi deservit, sicut patet in hac antiphona „Alma redemptoris“ et in aliis quampluribus. Plagalis triti sive sextus omnium dulcissimus animum ad pietatem et ad lacrimas compellit, sicut evidenter apparet in illo responsorio Gregoriano „Videns Iacob“ (inde LmLGob. Pers. p. 187b). [s.XV] LmLUgol. Urb. 1, 84, 2. LmLBart. Ram. 1, 3, 3 p. 56: protus flegmati dominatur, deuterus vero colerae, tritus sanguini, tetrardus autem segnior et tardior melancholiae. LmLBart. Ram. 1, 3, 3 p. 57: Tritus autem tropus autenticus sanguinis dominium obtinuit. Ideo tonus iste a beato Augustino dicitur delectabilis, modestus et hilaris, tristes et anxios laetificans, lapsos et desperatos revocans. Ideo sanguineo colore depingitur (sim. LmLNicol. Burt. 2, 5, 41). i mit Bezug auf die Transposition — with reference to transposition [s.XI-XII] LmLIoh. Cott. mus. 14, 24: Sed et cantus triti in loco suo aliquotiens cantari nequit quemadmodum haec communio „De fructu operum tuorum“. Haec omnia quisquis in affinibus finalium cantaverit, absque errore ad finem perveniet (sim. LmLAnon. Pannain p. 113). LmLAnon. Pannain p. 113. [s.XIII-XIV] LmLPs.-Mur. summa 1409: Cum itaque cantus talis in acutis ascensum et descensum inveniat exoptatum, ne impediatur propter semitonium, postpositis gravibus in acutis locatur. Sed hoc de gratia, non de iure; licentia quoque ista non datur nisi proto, deutero et trito. al. LmLIac. Leod. spec. 6, 41, 11: In trito similiter fit translatio, quando cantus sub fine tonum requirit; hunc cum non habeat in propria finali ⋅F⋅, quaerit eum in affinali ⋅c⋅ per ⋅b⋅ molle, ut patet in responsorio illo „Honor, virtus“. LmLAnon. Erford. p. 161. [s.XV] LmLGob. Pers. p. 195b. LmLConr. Zab. tract. EE 5: Superacutae vero additae sunt, quia dum qualescumque cantus proti, deuteri et triti transferuntur a legitimis finalibus in sociales et affines suos, scilicet ⋅a⋅C⋅ vel ⋅c⋅, necessarium est tetrachordum superacutarum. al. 2 Bezeichnung für den dritten Ton eines Tetrachords (aufsteigend) — term that designates the third pitch of a tetrachord (ascending) [s.IX] LmLMus. ench. 1, 19: Exempli gratia hae in ordine ipsorum (sc. ptongorum) notae: . Primus, qui et gravissimus, Grece protos dicitur vel archoos; secundus deuteros tono distans a proto; tertius tritos semitonio distans a deutero; quartus tetrardus tono distans a trito (sim. LmLScol. ench. 1, 38). LmLMus. ench. 3, 5: Tertius (sc. tonus) eiusque subiugalis sono trito regitur et finitur (inde LmLMod. Autent. prot. 14). LmLMus. ench. 7, 6: quibus (sc. semitoniis) constat semper deuterum tritumque disiungi. LmLMus. ench. 17, 15: Per omnem enim sonorum seriem tritus subquartus deutero solus a simphonia deficit et inconsonus ei efficitur eo, quod solus diatessaron simphoniae mensuram excedens tribus integris tonis a praefato sono elongatur, cui extat subquartus. Quapropter et vox, quae organalis dicitur, vocem alteram, quae vocatur principalis, eo modo comitari solet, ut in quolibet tetracordo in qualibet particula nec infra tetrardum sonum descendat positione nec inchoatione levetur obstante triti soni inconsonantia, qui tetrardo est subsecundus. al. LmLScol. ench. 3, 572: Quod disponitur tono, semitonio atque tono, constet sono proto , deutero , trito , tetrardo . al. LmLOrg. Bamb. I 19: Cum trito sono deuterus subiungatur per semitonii intervallum, rursum tetrardus, qui trito est subquartus, et tritus, [] qui subquartus est deutero, tono integro differunt. al. LmLOrg. Bamb. II 9. al. LmLInch. Uchub. 81-82. al. LmLAlia mus. 135 p.197: Sciendum quoque, quod dorius maxime proto regitur, similiter phrygius deutero, lydius trito, mixolydius tetrardo. Quos sonos in quibusdam cantilenis suae plagae quodammodo tangendo libant, ut plaga proti tangat protum, deuteri deuterum, triti tritum, tetrardi tetrardum (inde LmLAnon. Bernh. 2, 81). [s.XI] LmLGuido micr. 8, 14: quandam confusionem et transformationem videtur facere, ut ⋅G⋅ sonet protum, ⋅a⋅ deuterum, cum ipsa ⋅b⋅ sonet tritum (inde LmLLib. argum. 40 p. 22. LmLAnon. Lips. p. 155. LmLAnon. Lips. p. 159. LmLQuaest. mus. 1, 20 p. 51. ad loc.: LmLComm. Guid. 55 p. 120). LmLGuido micr. 18, 32: Saepe autem cum inferiores trito voces cantor admiserit, organum suspensum tenemus in trito; tunc vero opus est, ut cantor in inferioribus distinctionem non faciat, sed discurrentibus sub celeritate vocibus praestolanti trito redeundo subveniat. al. LmLGuido reg. append. 18: Quam tonus et semis sequitur, vox protus habetur. / Deuterus et tritus quid sit, sapit ordo vicinus. / Hisque tono tantum placuit differre tetrardum, / ditonus et semis cuius mox iura sequuntur. LmLInterv. Diapason p. 59. LmLHermann. mus. p. 32 (p. 132a). al. LmLAribo 62 p. 32: De proprietate protorum, deuterorum, tritorum, tetrardorum. ... Proprietas est tritorum, ut concordent intensione ditono, diatesseron remissione. LmLAribo 79 p. 34: quia tritus finalis ⋅F⋅ supra quarta, tritus excellens ⋅f⋅ infra caruit quinta, interposuerunt trite synemmenon ad emendandum iubilationis defectum (inde LmLQuaest. mus. 1, 9 p. 18). LmLComm. Guid. 94 p. 116: Quod vero nos primum, hoc ipsi protum, secundum deuterum, tertium vocant tritum, quartum tetrardum, ab ipsis finalibus nomen toti cantui dantes, ut hunc vocent protum, illum deuterum et cetera (sim. LmLAnon. Lips. p. 157). LmLLib. spec. 87 p. 58: Distinctiones triti sunt de trito in tritum, id est de parhypate meson in trite diezeugmenon et aliquando in protum et in tritum, id est in lichanos hypaton et in parhypate hypaton, sed raro propter imperfectionem semitonii. Distinctiones plagae triti sunt de trito in protum et in tritum sub trito, id est de parhypate meson in mese et in parhypate hypaton, quae est quarta sub parhypate meson. al. LmLAnon. Prag. 223. al. LmLPs.-Guido form. ton. 6, 4: Superior autem pars semitonii tritum et inferior deuterum sonat. [s.XIII] LmLVers. Postquam pro 204-205. [s.XIV] Ptolom. 21, 17 (inde LmLTrad. Holl. VI 32, 13). al. LmLPs.-Mur. interv. p. 312a: Tonus Grecus (ms.; ed.: continuus) dicitur, qui per b rotundum ⋅G⋅ cogit sonare protum, ⋅A⋅ deuterum, seipsum (ms.: seipsam; ed.: seipsa) tritum (cf. LmLGuido micr. 8, 14). [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 1, 73 p. 232, 3. LmLTrad. Holl. VI 32, 15. al. LmLMon. In mon. 10. al. LmLMon. Mon. ench. 36 (cf. LmLMus. ench. 2, 11). LmLMon. Mon. per septem p. 245, 3. (?) LmLMon. Prima corda I 47: Ex his omnibus quaternis cordis prima vocatur protus, IIa deuterus, tercia tritus, IIIIta tetrardus (sim. LmLMon. Prima corda II 48). LmLMon. Si vis mensurare 13. LmLMon. Super unum 33: Semitoniorum enim locus proprius est tantum inter deuterum et tritum. al. 3 Bezeichnung für die dritte Kirchentonart — term that designates the third mode [s.XI] LmLPs.-Guido arithm. p. 61: Nobilitas primi iuvat anfractusque secundi, / quarti garrulitas placet et tua, trite, voluptas. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 26, 53: Notandum, quod unusquisque tonorum unam habet litteram inceptivam, in qua in ascensu et in descensu terminatur ... Versus: Octavum primum ⋅D⋅ continet, ⋅A⋅que secundum, / ⋅E⋅ tritum, quartum ⋅b⋅ continet, ⋅F⋅ quoque quintum, / ⋅C⋅ claudit sextum, ⋅G⋅ sep- patet ambitus horum (sim. LmLIoh. Olom. 8 p. 40. Trad. Holl. XXI 9, 20). LmLGob. Pers. p. 190b: ⋅D⋅, prote, finalis soli tibi propria clavis. / ⋅E⋅ tibi, trite, datur; tibi primus in hac sociatur. / ⋅F⋅que tribus servit, quinto tritoque protoque. / [] ⋅g⋅ suprema tibi debetur, septime, soli. al. LmLSzydlov. 11, 15: ⋅E⋅ claudit triti (glo.: tercii toni) vires geminata severi, ⋅F⋅ retinet quinti modulum duplata modesti.