Eintrag · Rheinisches Wb.
- Anchors
- 2 in 2 Wb.
- Sprachstufen
- 1 von 16
- Verweise rein
- 5
- Verweise raus
- 5
springen II das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk -iŋ-, –e-, Part. gəšbrung-, –o-; Mosfrk, Rip, Berg, SNfrk -e·ŋ.- [doch im mosfrk., rip. Senkungsgeb. -əa-, –a-, –u-, –o-, –ǫ-, –ø-, –ę-, aber du –e·ŋ.kst, hE –e·ŋ.kt; im Snfrk -e-, in der WSelfk -i-, du –ø·ŋ.s, –ŋ-; Eup-Stdt u. hier u. da OSelfk, Kemp -ę-], Prät. -o·ŋ., Conj. -ø-, part. jəšpro·ŋ.ə(n); in Kemp-Dülken -ǫ-; Klevld -e- [MülhRuhr -i-], Prät. šprong, Part. γəšproŋə(n) st.: 1. intrans. a. wie nhd. einen Sprung machen; der kann got spr.; en en Loch (en't Wasser) spr.; üvver de Grave spr.; van ovven eraf op de Erd (Boddem) spr.; us dem Wage spr.; heraf-, herop-, herus-, heren-, herüvver-, heronderspr. (Rhfrk auch abe-, enuf-, enin-, eniwer-, enunner-spr.) Rip, Allg. RA.: Er kann spr. wie e Floh Rhfrk, Allg., — en Gess (Ziege) Rip, Allg., — en Bock Allg., — en Rih Rip, Allg., —e Betschel (Zicklein) WMosfrk, — enen Hirz (Hirzbock) Rip, Erk, — en Hecht Simm, Ahrw-Heimersh, — ne Hengst Eif, Eusk, Bo, — su'n wellen H. Prüm-Hallschlag, — ne Eckster Geld-Walbeck, — en fetten Esel (scherzh. schlecht) Prüm, — der Ol (Aal) en de Pann Heinsb, — Fett en de P. Dinsl-Vörde, — e Bleivuəl (schlecht) Prüm-Ihren, — en Ert (Erbse) er ist leicht aufgeregt Heinsb-Roerkempen; hej sprengt dre Arften hoch Rees-Loikum. — Ech hauen dech, dats te sprengs! Grevbr-Elfgen. De well hühter (höher) spr. wie sing Bein sin will über seine Kräfte hinaus Köln. Do ka me net witt (weit) met spr. das Einkommen reicht kaum zur Befriedigung notwendiger Bedürfnisse aus Aach, Allg. Mer sprengt net wirer we mer ka streckt sich nach der Decke Siegld, Allg.; me mutt nit wijer spr., als de Stof (Stab) reckt (reicht) Kemp, SNfrk, — als de Botz (Hose) r. Dür-Langerwehe. De wiər well spr., as sine Stock (Staf) reckt, de fällt in de Grond (Dreck) SNfrk, Klevld, — springk, es üm de Beine gewasse sind, f. in den Dr. MülhRuhr; wer hüher sprengk als der Steck, spr. medde en der Dreck Dür. Dat es gehöpp (gehuppst) wie gespronge genau dasselbe Rip, Allg.; wie gehöppt so gespr., we geseit, so gedohn Wermelsk. Wo mer net kann höppe, moss mer spr. wenn das Geld nicht reicht, muss man sich einschränken Jül-Linnich. Du kanns su huh spr., wie de wells! Du kannst dich noch so sehr ereifern Rip. — Der kann noch got op de Schöpp spr. ist noch sehr rüstig; do het (heisst) et, op de Sch. spr. tüchtig zuzugreifen Kref, Kemp. Op de Kett spr. sich widersetzen, sich nicht alles bieten lassen Bergh, Erk, Kref. Verschreck dej niet, sagg de Foss (Fuchs), dor sprong hei op den Hahn Mörs-Rheinbg. Der Taugenichts es dem Düvel us dem Tornister (der Kip, Hott, Köz, Pann, Höll, Kau, dem Sack; s. d. W.) gespronge Allg. Et Jongktum os geckig, sot de Frau, du sprong et Kond aus der Hott WEif. He sprengk glich us de Schohn er ist sofort aufgeregt Sieg, Prüm-Brühlborn. He spröngt gliker Fütschen (Fuss) uter et Fell dass. Kemp-Hüls, — ut der Hut Elbf, Allg. Alle aue, Motter woll mech haue, sprong ech bönt (binnen ) de Dir (Türe), kom se mer do zefir (zuvor); spr. ech op de Trapp, hott se mech ertapp; spr. ech op es (uns) Haus, schlog se mech do möt de Faus; spr. ech op de Kammer, schl. se mech do möm Hammer; klomm ech ön dat Euelsloch (Giebelloch), ref (rief) ech: kuck, Motter, he sin ech och noch! Neuw. Der springt fir en Schnaps dor et Feier Kobl-Bendrf, Allg. Enne Spreng dör de Schmele Springinsfeld Klev-Appeldorn. Er sprengt vor ne (ihn) en de Bach Ottw-Gennw; derweien (-wegen) spr. ech noch net marschtig en de B. Gummb-Nümbrecht. Wen wellt schwammen lihren, den muss an't Wasser spr. Bitb-Dudeld. Wann en an (in) de Petz sprengt, da spr. de anner em no Prüm. Ech han so völ Lost, jet te eəte wie en enne Pött te spr. Heinsb. Der ruhige Mann sprengt nich in de Finster Gummb-Berghsn. He sprong en de Kett widersetzte sich Grevbr-Wickr. Die spr. en e (ein einziges) Louch handeln einträchtig Schleid-Hellenth. En e Kouchdöppe spr. sich närrisch benehmen ebd. He sprengt em en't Garn (Netz) widersetzt sich ihm Rheinb-Queckenbg. Ech haən deich, dat de an (in) de Lut sprengst! Saarbg, Allg. Wan de Kanner (Kinder) krieən ken Töck (Hiebe), dan spr. se an de Loft wie de Rihböck Trier-Schleidw. De spröngt am (einem) en de Awen (Augen), wenn eich dat elo son (sage) Trier, Allg. Ech spreng dech met der bläcke (blossen) Arsch (mat dem Henner) en et Gesech! MGladb, Verbr. Ene Spreng en de Kes (Kiste) Leichtsinniger MGladb-Rheind. Se spr. gent (gegen ) enanner wie de Huhnen (Hähne) Saarbg-NZerf. Langs de Wäng (Wände) eropspr. vor Erregung Schleid. De sprengt iwwer (über ) Hecken on Zeng (Zäune) ist übermütig, lebensfroh Prüm, Allg. (s. weiter bei Zaun). Du bes noch lang nit üvver de Bach gesprunge hast dein Ziel noch lange nicht erreicht Köln; Sprang iwer de B. Heuschrecke Trier-Waldrach. Die Verlobten spr. övver de Bänk sie werden kirchl. zur Heirat verkündigt Neuw, Sieg, Sol, Rheinb, — iwer de Kanzel Ottw, Bernk, Westerw. Berg, — üəver den Altar Gummb. Ich loss en ens övver de Schmeck (Peitsche) spr. prügele ihn Dür-Ellen. Wenn de Katz us em Hus es, dann spr. de Müs övver de Desch Dür, Allg. We sprengt de iərschte Fluh üvver de Rhing? brung Wippf-Pütz. In Benne (Rees-Bienen) spr. se öwer de Wellege (Weiden) Neckspr. En Leisel (Birkf-Leisel) spr. se all iwer't Heisel. Ze Alke (Goar-Alken) spr. mer iwer de Balke; ze Brorebach (Brodenb), do spr. se i. de Bach; ze Hatzeport jage se ane met Latze fort; ze Niererfell spr. mer en de Hell; ze Owerfell spr. mer aus der Hell. De Lüs spr. öm (um ) en er ist heimlich arm Schleid-Hellenth. Der Taugenichts es dem Düvel von de Schöpp gespronge Jül-Flossd, — van et Käske g. MGladb-Giesenk. Mer moss net van de iərschte Spross op de övverschte spr. nicht zuviel auf einmal übernehmen Dür-Golzh. He sprengt van enem Dolen (Ast) op den andern er ist unbeständig Gummb-Nümbrecht; hej sprengt van't Höltjen op et Stöckske Klevld, Waldbr-Bladersb, — van't Höckske op et St. Kemp-Grefr, — van den Hek op den Tek Klev. Die Verlobten sin von der Kanzel gesprung zur Heirat verkündigt Saarbr, Trier. — Ich hauen dich, datste a der Wand erofsprengst! Westerw. Met Kopp un Ohre eninspr. ungestüm handeln Rhfrk. Wou den Zunk (Zaun) niedrig as, spr. de Gäss all eriwer wo eine Mutter nichts dagegen hat, besuchen die Burschen ihre Mädchen fleissig Bitb. Die sen de Kanzel runnergesprung kirchlich zur Ehe verkündigt worden Merz. Dau sprengst lo dran (drein) wie en Sau an (in) de Wässebrei (Weizen-) handelst unüberlegt Bitb-Outschd, — in de Äppelbrei Bernk-Commen. Besser jungk dra (drein) gesprong als alt derzu gezwong besser früh geheiratet Trier, WEif. Besser, dat de Köh derno spr., äs dat de Vögel d. sengen man soll den Hafer ernten, auch wenn er nicht ganz mürbe ist Sol. En klen Frau es e Pläseer en et Hus; reckt (reicht) se örges noə, dann sprengt se dernoə Heinsb-Karken. Et os en Hiwwel (Hügel) Grombern op dem Desch, mer kenn (könnte) net mot em Staf driwer spr. Prüm-Ihren. Wo der Tun (Zaun) am sigsten (niedrigsten) es, well jeder drövver spr. Düss. Ek sett sewen (7) Stühl opein on treck de Klompen ut on spreng drower; kaste dat ock? Der Gefragte verneint dies natürlich, worauf der Fragende über die Holzschuhe springt Mörs-Schwafh. Wommer do nit dewidder gesprung were wie de Wilde, hedde mer's Wasser noch nit verdient wären wir nicht fest hinter die Arbeit gegangen Saarbr. Im bes. in der Springprozession spr., noch in Echternach, früher auch in Prüm auf Christi Himmelfahrt. Spr. se zu Prüm om (im) Stepp (Staub) (trechen), dann zu E. em Dreck (nass) dann ist in E. Regenwetter. — De Fisch sein am spr. uMos, Allg. — Du moss (kanns) spr. beim Mühlen-, Damen-, Saltasp. — Mit sachl. Subj.; et Wasser sprengt sprudelt; et Für spr. sprüht, zischt Rip, Allg.; dat Für spr. wie en versope Ferken Barm-Rittershsn; dem es e Rädche gesprong er ist nicht recht gescheit Saar, Prüm, — e Räf (Reifen) gesprunge Bitb-Mettend; beim Schliessen des Schlosses muss man den Ring des Schlüssels zwischen Daumen und Zeigefinger spr. lassen, um zu prüfen, ob das Schloss »knappt«, d. h. sich ein leichter Knack wahrnehmen läßt Mettm-Velbert; de Fetz (Schliessrute) sprengt drut aus dem Garnbaum; däm es de Fets druutjespronge einer war bald am Ziel, da ist ihm etwas Unvorhergesehenes dazwischen gekommen und hat ihn zurückgeworfen Kref; de sprengen (Part. Präs.) Äppel han vom Rindvieh, dem bei jedem Schritt der Oberschenkeldopp aus der Pann springt u. wieder zurückspr. Malm-Bülling; der löt die Dalere (e paar Grosche) spr. gibt etwas zum Besten, — et (jet), et Geld spr. Rip, Allg.; lowwe (lasst uns) noch ene Knop (Knauf) late spr. eine Flasche trinken Klev; dat geiht spr. verloren Sol; de Dör sprengk van selfs open (offen) Nfrk (sonst op); dat spreng in de Hand sagt ein Trinker, wenn ihm ein Glas Bier spendiert wird OBerg; ene Sten üvver et Wasser spr. losse ihn übers W. hüpfen lassen Rip, Allg.; wat me gelehrt het, sprengt met enem öwer de Tün (Zäune) Elbf. Schleck, spreng öwern Reck, spr. ö. ale grise Ma, de de Schl. verdriwe ka! Segensspr. gegen den Schluckser Siegld-Afholderb Kromb. — b. freudig, voll Lebensmut, mit junger Kraft hüpfend dahergehen, –laufen; de Wechter (Kinder) spr. noch op de Stross (eröm); ech bön gespronge va Freud; (heran)gespronge kunn Rip, Allg.; das Spr. Schulpause Wend. RA.: De sprengt wie dat Brandscheder (Prüm-Brandschd) Betschel (Zicklein) aus übermütiger, froher Laune Prüm; — heröm wie en Fluh Erk, Allg., — wie en lusgebonnener Kerehond (Ketten-) Westerw, — e jung Fille Saarbr, Allg., — en Gessbock (Ziegen-) Rip; he küt gespronge (flott u. stolz) bie en Puhahn Sieg-Ägid. Dat es en Denge, sät de Penge, do let (liess) e seng Frau em Hemb erömspr. Dür-Birkesd. Kalver, die spr., Henne, die kriəhne (krähen) on Mädsches, die flöte, düəge net MGladb. Jung Lätt (Leute) spr. ger, al L. sötzen (leien) g. WEif. Wie de Ale senge, su de Jonge spr. Dür-Morschenich. Des Owends gonnt se höppen (hicken, senge) on spr., des Morgens können se de Bocks (Hose) (Söck) nit fengen (finden) NBerg, Nfrk, Rip; et Oəves (des Sonndes) gonnt se danze on spr., des Morges (des Mondes) könne se de B. net f. MGladb, Erk, Köln-Stdt. Do kunn se gesonge on gespronge Rip, Allg. Spröng en et Feld ein Luftikus Sieg. — c. trabend laufen, sich anstrengen beim Laufen; fort, losspr.; se spr. fort wie de Hase; do hättste en es spr. sehn Rip, Allg.; spr., wat de Klock schlecht sehr aufmerksam, gefällig sein Kref-Linn; du lihrsch noch spr. lernst dich noch anzustrengen, bekommst Sorgen; den han ech spr. losse; he sprengk (domöt) net fern kommt nicht voran, es reicht nicht Rip, Allg.; enem öm (üvver) der Kopp spr. ihn nicht in Ruhe lassen LRip, Allg.; Spreng öm den Herd scherzh. Apfelmus Klev-Till; ech spr. ens flöck (schnell) eren gehe schnell ins Haus; mer sen es fl. erüvvergespronge, — erömgespr. zum Nachbarhause; he sprengk allerwegen eröm läuft überall herum Rip, Allg.; das Dienstmädchen mutt öm Lettmess spr. die Stelle wechseln Heinsb-Haaren. — He sprengt dröm eröm ohne rechten Verstand, ohne Arbeitseifer, wie verrückt Rip, Allg.; se spr. heröm, as wenn se enne Ester (Elster) an de Stert hädde Mörs-Alpen; der springt dorim (um die Arbeit) wie en Spatz im en Seidreckert (Säukot) Bernk-Commen, — e Floh in der Lanter (Laterne) Saarbr-Feching, — en Mus em Mehldöppe Rip, Allg. — d. bersten, zerspringen; dat Glas, de Tass sprengk lech, — es gespronge, — es userengespr.; de Hänn (de Hut) sen em gespr.; de Spech (Speiche) es gespr. Rip, Allg. RA.: Dem es en Quent gespronge die Geduld ist ihm ausgegangen Eup, SNfrk. Et Herz as em gesprongen vor Leid Bitb. Den draten (3.) soll der Gugef sangen, den neinte muss e s., oder sein Herz am Leif m. spr. Trier-Kenn. Mer mennt, de Hiren (Gehirn) wären en gesprong er ist nicht gescheit Merz-Wahlen. Em as de Zapen gesprongen dass. Bitb. Dat es för userezespr.; ich men, de Kopp spröng mich vane (voneinander) vor Kopfschmerzen Aach, Allg. He es üvvergespronge verrückt, irrsinnig Allg. — 2. trans. mit »haben«. a. die Kuh decken, vom Stier u. von anderen Tieren; der Oəss woll de Koh net spr., — hät de K. gespronge; de K. es vam O. gespr. wuərde Rip, Eup, SNfrk, Mörs, dann noch Mosfrk in Koch, Bernk, Bitb vom Pferde u. Rhfrk Ottw (dass.), Kreuzn-Boos, Zell-Sohren (vom Stier). — b. einen überspr., ihm den Rang streitig machen; ich gläb, der lesst sich dat nit meh gefalle, wenn er noch emol iwersprung werd Rhfrk, Allg. — c. mit Acc. der Beziehung; Seil(chen) spr.; mer han S. gespronge ein Mädchensp. Rip, Allg.; Koərd spr. Eup, Aach; Lintje spr. Klevld; Ling (Leine) spr. Aach, SNfrk, Klevld; Täuken spr. NBerg, Ruhr; Bock spr. Knabensp. Allg.; Klöppelches spr. Monsch; Sprengches spillen; lernten die Mädchen das Seilspringen, bewegte man vor ihnen das S. u. sprach: en stoht stell; twee make drej; drej spreng op! Emmerich; ene, fidene, spring! Kobl. — Abl.: die Springerei, dat Gespring(s).
Lautwandel-Kette
Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart
Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.
-
modern
Dialektspringen II
Rheinisches Wb. · +1 Parallelbeleg
springen II das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk -iŋ-, –e-, Part. gəšbrung-, –o-; Mosfrk, Rip, Berg, SNfrk -e·ŋ.- [doch im …
Verweisungsnetz
7 Knoten, 9 Kanten
Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen
Filter:
Anchor 1
Kompositum 5
Sackgasse 1
Wortbildung
Komposita & Ableitungen mit springenii
0 Bildungen · 0 Erstglied · 0 Zweitglied · 0 Ableitungen
Keine Komposita gefunden — springenii kommt in keinem anderen Lemma als Erst- oder Zweitglied vor.
Zitieren als…
- APA
-
Cotta, M. (2026). „springenii". In lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern. Abgerufen am 10. May 2026, von https://lautwandel.de/lemma/springenii/rhwb
- MLA
-
Cotta, Marcel. „springenii". lautwandel.de, 2026, https://lautwandel.de/lemma/springenii/rhwb. Abgerufen 10. May 2026.
- Chicago
-
Cotta, Marcel. „springenii". lautwandel.de. Zugegriffen 10. May 2026. https://lautwandel.de/lemma/springenii/rhwb.
- BibTeX
-
@misc{lautwandel_springenii_2026, author = {Cotta, Marcel}, title = {„springenii"}, year = {2026}, howpublished = {lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern}, url = {https://lautwandel.de/lemma/springenii/rhwb}, urldate = {2026-05-10}, }