lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

Schaf IV

nur Dial. · 1 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

RhWB
Anchors
1 in 1 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
5
Verweise raus
4

Eintrag · Rheinisches Wb.

Schaf IV

Bd. 7, Sp. 842
Schaf IV das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk šf, –ō-, Pl. wie Sg. u. -E-, –e- (beide Formen häufig nebeneinander); Mosfrk š:f [WRand von Saarbg, Bitb -ō:-], Pl. wie Sg. u. -E:- [-ē:-]; Siegen Pl. šfə; Rip š:f Sg. u. Pl.; Berg n. Benr.-L. šp, –:-, Pl. špə, -:- u. --, [Düss-Stdt š:p u. š:f, Pl. š:p u. š:f]; SNfrk š·ə.p, Pl. -·ə.- u. -·ə.pə, Klevld šp, Pl. -- [MülhRuhr -ō:-, Pl. -ē:-], Demin. šEfχə, –ē-, –E:-, –:-; n. Benr.L. špkə n. [m. Birkf-Herrst]: 1. wie nhd., das Sch. ohne Unterscheidung des Geschlechtes, meist aber zur Bezeichnung des Mutterschafes [englisch Sch. mit schwarzem Kopfe, ewerrheinisch Sch. mit schwarzumränderten Augen Eif]; das Mutterschaf ausser Sch. auch Au (Ai), Auschof, Moder-, Zielsch. genannt; das männl. Sch. Hammel, Widder, Witz, Bock, Schofsb., Stier (Siegld); das junge Sch. Lamm, Schofsl., weibl. Aulamm, männl. Bockl.; Sch., ein Jahr alt, Jährling; Kosen. u. Lockr. Lämmche, Lämm, Lämmes(che), Limm, Hämmes-che; Lockr. für die älteren Sch. Schäf, dä, komm (Mosfrk); Lämmes, Emmes (Koch-Ellenz), Hänz (-E-); in der Kinderspr. Mä-, Bälamm; et Sch. bläzt (blärt); en Herd (Koppel) Sch. (ene K. Keien Mörs); et Sch. bockt, = es bockig brünstig; et Sch. hot Lämmer gemach geworfen (s. machen); et Sch. hot et Fas es frisst nur knieend oder liegend, es siecht hin, — et Blot (Blut), — et Lennebl. (Lenden-), — et Ruthärren (roten Urin), — de Reid (Räude), (de Schabb), Schäpen (Ungeziefer auf der Haut); et Sch. es hiərwendig (hirnwendig) hat die Drehkrankheit, — hiərmödig, es umgängig, hat et an de Hirne; et Sch. es dämpig, pachig (engbrüstig), de Sch. kälken bekommen ein Geschwulst (Prüm-Ihren); et Sch. geht lahm; de Sch. en den Stivvel (Pärch) dohn in die Hürde treiben (s. d. W.); e. Sch. op de Krampen (Haken) hun ein Sch. pro Besitzer zusätzlich halten dürfen (der Schäfer liess dafür selbst die Schafe aus dem Stall heraus, machte also den Türkrampen auf) Bitb-Orsf. RA.: Der Appel fällt nit wit vam Stamm; so wie dat Sch. es ǫuch dat Lamm Sol, Jül-Linnich. Allen (allein) wie e verlosse Sch. Köln-Flittard; de steiht do wie en Sch. Neuw-Unkel; eich lofen allen hei rum wie en verluərən Sch. Mosfrk, — wie e verirrt Sch. Prüm-Ihren. Der Magere es esu fett wie e Sch. op de Kneeən Wittl-Meerf. Dämpig (pachig, gepackt) wie en al Sch. engbrüstig Mos, Kreuzn. De hot e Host (Husten) wie e bläkig Sch. Daun; en hot gekelkt (ausgeworfen) wie e faul Sch. Prüm-Waxw.; en kotzt wie en al Sch. Bitb-Mettend, Mosfrk. Er hat e Buch (Bauch) wie en schwonger Sch. Siegld-Deuz. Er micht e Gesicht be en Sch., bat lammt Koch-Lutzerath. Se lefe (liefen) durch enen wie de doll Sch. MüEif; e leift dorem wie en emgängisch (hirnkrankes) Sch. Neuw-Steimel. Se däue on stusse sich wie Sch., die en der Stall welle Köln. Sich riseln (schütteln) wie e Sch. Bernk-Lückenbg. Er hert (hört) wie en al Sch. Prüm-Ringhuschd. Domm (dof) wie en Sch. Rip, Allg.; he es eso geck wie en schwarz Sch. Gummb-Nümbrecht. E Sch. os e klen Dier, äwer et tritt schwor kostet viel Geld Prüm-Ihren. De Sch. hant enne gölle (goldenen) Fot (Fuss); woə se treə (treten), wörd et got sie düngen die Felder Heinsb. De Sch. hant en verfreəte Mull, ävvel enne goldene Arsch dass. Heinsb; en Sch. hat e geaftig Maul, awer en guldig Orschlach May-OMendig. Binnen (Bienen) on Sch. kommen em Schlof (Schlaf) Neuw-Dierd. Sch. on Beie (Bienen), wem de deie (gedeihen), der ka debei leie MüEif, Jül-Hasselsw, — der wird reich on kann debei l. Aden-Liers. En Bien (Biene ) un e Sch. were nor ämol fett Simm-Ebschd. Onger e Herd Sch. es emmer e räudig Sch. LRip (s. räudig); e r. Sch. stecht e ganz Herd on Bitb-Dudeld; de r.ə Sch. drängen sech am förderschte en de Herd Eusk-Billig. Den os net Schäfche, wie e Woll dreht er ist nicht so, wie er aussieht Prüm-Ihren. Dar is e faul Sch., wo sei Woll nit drahn kann der, dem seine Kleider zu schwer sind Simm, Mettm, — dat de W. net dreht bes Maidag (halve Mai) Winterkleider soll man nicht zu früh ablegen, man muss aushalten bis zuletzt Rip, Geld. Gedellige Sch. gih vill en en Stall (Pärch), ongedelliger awer noch mih Trier, Allg., — die werft mer enin Simm, — die klommen (sprongen) olt iwwerəne (-einander) mit Geduld ist viel zu erreichen Prüm, Bitb, Saarbg, Siegld. So oft das Schäfche bläzt, verseimt et Zeït Bernk-Bollenb; de Zitt, dat det Sch. blarrt, schad et ser en Moffel (Maulvoll); jeder Blarr sch. dem Sch. e Mullvoll Siegld. Wenn der Hongk fort es, gonnt de Sch., wo se welle Jül-Linnich, Mörs-Rheinbg. De süht us, als wenn em de Sch. lofe gegange wöre enttäuscht Grevbr-Kapellen. De gaut Gedanken un de lohm Sch. kummen hannenoh (hintennach) Bernk-Maring. Now häj (hast du) et Sch. an't schitte (scheissen) die Sache durchgesetzt oder dir Unangenehmes eingebrockt Klevld. Den es esu domm, de Sch. gohn an e beissen Prüm-Ihren. Geh en Gottes Name, dann beisst dich ach (auch) ke dot Sch.! Ottw, Saarbr, NBerg. Wenn Gott en Schäfche beschert, dann b. e ach en Wäsemche Goar-Weiler; we de Sch. göft, g. och de Broək (Brachland) Heinsb-Wassenbg. Et Sch. sät: Stell mich of et Eis on feider (füttere) mich meat Fleiss! Merz-Nunk. Gertraud, irschte Sommerbraut, get de Beien de Flock, heft de Sch.ən de Krepp (Reif) op (sie müssen sich dann das Futter suchen), get de Kehen de Schwangk, un de Perden de Strangk Prüm-Kopp (s. weiter bei Gertrud). Sie han dem et Sch. op de Rost (Mittagsrast) gedriwen, he broch se nomnen (nur) zusammenzuhalen die wohlhabenden Schwiegereltern haben dem Schwiegersohn so viel mitgegeben, er braucht das reichlich Gegebene nur zusammenzuhalten, ist jeder Sorge ledig Prüm-Ihren. De kart (kartet), de hüt (hütet) gen Sch. wer k. will, muss aufpassen Geld-Nieukerk. Mer mänt (meint), der Kaiser gäng him (dem sich Brüstenden) de Sch. hiden Merz. Saarbr-Fürstenhsn, — Kurfirschten Antenchen (Anton) deht em de Sch. h. Merz-Nunk. En hit de Sch. om de Knedeln (Kot) er bemüht sich um geringen Ertrag Trier-Ld. De hät seng Schöfcher em (op dem) Drügen (Trocknen) er ist ein gemachter Mann Rip, Allg., — onger et Drügt Aach-Merkst. Der O.-beinige hot de Sch. zweschen de Bänen gewäsch Bernk, Trier; he es gout, fer Sch. se wäschen Trier-Thomm; he hät fröuher ens Schope getohlt Gummb-Kotthsn; derselbe kann ach kai Sch. schere Kobl-Stdt; mer mänt, de hätt sei Lewen lang de Sch. geschor Bernk-Dhron; den as gut, fir Sch. ze roppen Saarbg-Cahren. Je dommer et Sch., je beter scheren Mörs-Gerdt. Den hot sei Schäfche geschor seinen Gewinn eingeheimst, ein gutes Geschäft gemacht Mosfrk, Allg.; si ege Sch. schere auf sich selbst angewiesen sein Aach-Merkst; de schert et Sch. en seine Sack der Kluge May-Hatzenport. De schiərt de Sch. ohne Metz er ist unverschämt Bergh. We schiərt fir Zelfos (Servatius, 13. V.), dem as de Woll lewer wie et Sch. Prüm-Waxw. De schiərt de Sch. on liet (lässt) de angere de Ferke schere er hat das Fett abgeschöpft, u. ich erhalte die Brühe Rip, Nfrk. Hej kömmt, as de Schöppkes geschoəre sin er will Geschäfte machen, wenn es dazu keine Zeit mehr ist Klevld. Einem Kinde, das man am Kopfe in die Höhe hebt, de schwarze Sch. wisen Gummb-Faulmert, — de Uwaräker Sch. weisen Bitb-NWeis, — de Brandscheider Sch. w. Prüm-GrLangenf. De hät e Sch. gefress! seine Ferse schaut durch den zerrissenen Strumpf Kobl-Kaltenengers. He hät sech gebessert wie ne jonge Wolf, de frett alle Dag noch e Sch. miəh Kref-Osterath. Der W. fresst och die gezächnete Sch. (e gezallt Sch.) Allg. (s. weiter bei Wolf). En Ratt töschen twei Katten, en Sch. t. tw. Wölven, en Bur t. tw. Advokaten, dor kann niet henkommen, hei mott en Feər (Feder) loten Mörs-Borth. Wen den NamW’. hat, behält hen, on won hen e Sch. onn (in) de Stall brängt Prüm-Ihren, — un wann er de Sch. bei de Herd feihərt (führt) Saarl-Roden; — er muss es Sch. bei der Herd gefress han, un wenn er noch drei dohindreht er wird fälschlich als Täter beschuldigt, u. man wird ihn noch weiter beschuldigen, selbst wenn er dem von ihm nicht Geschädigten noch Gutes täte Saarl-Dirming. Liewer von em Wolf de Hals abgebiss wie von em Sch. dot geleckt Wend-Dörrenb. Giht schlofen, sot de W. zo de Schofen, sos, wann eich ich (euch) moss dreiwen, werden eirer net viel bleiben Bitb-NWeis. Schlofe, schl., sät der Her zu seine Sch.e; sät de Gäs (Geiss): mä; sät de W.: wärt dir mein, sollt e lang schl. sein Bernk-Longkamp. De luərt we ene W. op e Sch. MülhRh-Ensen. Mer es schwinn e (in ) de Sch., awwer och schw. werrer rus man schafft leicht Sch. an, wird sie aber bald leid Siegld. De (Dumme) es met em Sch. en de Schul gangen Koch-Lutzerath. De geht met de Honnder (Hühnern) schloəpe on steht mit de Sch. op er schläft lange Heinsb, May-Hatzenport. Tegen (gegen ) Gott es nit an te pröttele (murren) on t. et Sch. nit an te köttele (Kot lassen) Rees-Ringenbg. — Im Kinderld. Schlof, Kengchen, schl., do bussen gohn zwei Sch. en schwarzet on en wisset (weisses), on wenn dat Kengt net schlofen well, dann küt dat schwarze on bisst et OBerg (mit Var. verbr.). Schlof, Kengkche, schl., di Vatter höt (hütet) de Sch., de wisse on de schwarze, die welle dat K. kratze, de schw. on de w., die welle dat K. bisse! Dür, Verbr. Arnöldche, wo es di Vader? Henger de Hecke on schiərt de Sch. Wat deht he met dem Wöllche? E Ströppche (Schlinge) mache. Wat deht he met dem Str.? Kitzhöhncher fange (usf.) Dür-Stdt, Bo-Stdt. Wann ich dann ne Schwan han, dann moss ich och e Sch. han; klöbbele, kl. geht dat Sch., wisse Feddere hät de Schwan; wann ich dann e Sch. han, dann moss ich och en Sau han usf. aus einer Tierlitanei Dür. Pif, Mariännche höt de Sch. op dem Schuənesife, kann se net erövverkreie, mouss se erövverpife, p., jo p.! Schleid-Reifferschd. Gel Schäfche, gro Sch., Vigelchen op dem Dach! Daun-Strotzbüsch. Hannesjusep, dat schwarz Sch. os kapot, net dat weisse, dat schwarze! Koch-Laub. — Im Rätsel. Stuppstert (Rüppke Stüppke Geld-Straelen) liep den Berg herop, wor rauh on hatt kenn Horen (Haare) op? Geld, Mörs. Knibbeldeknur (Schaf) geng övver de Fur (Furche), Hack on de Pack (Hirt, Schäfer) drog der Sack, Hoddefott (Hund) geng noch mot Schleid, Monsch (Knibbelenur, Knotterfott), Dür (Knibbeldemuər, Hackepack, Schöttelfott), Eusk (Knibbelefitz, Haggelepack, Schottelefott), MülhRh (Dikrickedikrack, Hackepack, de Schöttelchesfott). Dor ging en Dengske ower de Dik (Deich), die Ögskes (Augen) ginge nor Kickerikick, de Hörkes g. nor Krollkrollkroll, en wenn gej et rojt, dann word gej doll Mörs, Klev, Meiderich, NBerg (de Bensches gengen de knibbeldeknick, de Hörkes g. de rollderoll ..). Wafir fressen de weiss Sch. mih as wie die schwarz? es gibt mehr weisse Sch. Mosfrk, MGladb. En Stall voll weisse Sch., en St. v. schwarze Sch. un en holze Bimmerche (Buck, Bock) deno (danach)? ein Backofen voll Brot u. die Backschiesse Simm-Klosterchumbd. — Im Volksgl. Wenn sech de Schöəp tesameschare, göf et Renger (Regen) Kemp, Allg.; wann de Sch. sich stüsse, git et Ren Rip, Allg. Wann mer em Oktober de Sch. möt Gewalt erusdrive moss, git et R. odder Schni Bo-Dransd. Der Angang von Sch. bedeutet Glück Allg. We Charfridag naiht, n. de Schope den Achtersten tou. sie gehen an Hartleibigkeit ein Ess. Schöfcher zor Linke deht Freude ons winke; Sch. zor Rechte git noch ze fechte Jül. — 2. übertr. a. persönl. α. Schäfchen Lockr. u. Kosew. für die Katze Saarb-Freudenbg, Erk-Wegbg. — β. Schäfchen (usf.) Kosew. für kleines Kind; mei Sch.; mei lief (süss) Sch. Mosfrk, Allg. — γ. verächtl. dummer Mensch; du domm Sch.! (hierfür hört man auch die nhd. Form Schaf; in Altk (Sieg) du dommes (ales) Schof m.); he es e Sch. on bliff e Sch. Heinsb, Allg.; dat es e Sch. von A bes Z Trier-Stdt; Sch., as gej dor loppt (lauft)! Klev-Üdem; du bes e Sch. Goddes! zu dem, der sich ungeschickt benahm oder eine Dummheit begangen hat Rip; du bes en Sch, ohn Woll! Gummb-Berghsn; dau best usem Herrgott sei Schäfche! zu einem einfältigen Kinde Birkf-Herrst; bei dem es et donkel, dat blenn (blinde) Sch. der ist dumm Trier-Mettnich. RA.: Mäs (machst) de dech selver zom Sch., friss dech de Wolf Köln, Bergh, Kemp-Süchteln. Wie kann me en Sch. met Schopsogen ankiken? Wenn me selwer en Sch. es Rees-Haminkeln. — δ. en gedölleg Sch. gutmütiger, dumm-guter Mensch, der sich alles gefallen lässt Rip, Allg.; dat es e got, g. Sch., wat sich met nümmes zänk, wann et allein es Köln. — ε. er es e got Sch. gut, aber etwas beschränkt, schwach, nachgiebig Allg. — ζ. en treu Sch. treuer, gutherziger, aber beschränkter Mensch Elbf; en tr. Sch. Goddes Monsch-Conzen. — η. e doll Sch. verrücktes, mannstolles Weib Kobl-Bend. — θ. en bedrüft Schöppke betrübtes Kind, Mensch Heinsb-Dremmen. — ι. mer ärm Sch. wir armen, geplagten Menschen Allg. Liewen Her, kik op ons ner, op ons ärme Schope, dat wej lecker eten an lang schlopen! Mörs-Rheinbg. — κ. er es et schwarz Sch. in der Familie, er taugt nicht Allg. λ. Älwer Schäf Neckn. derer von Wend-NAlben. — b. sachl. α. Schäfcher (usf.) Naturerscheinungen. αα. Wolkenschäfchen, Cirruswolken; et sen Sch. am Himmel (en der Loch) Allg. RA.: Schöppkes gewen Dröppkes (Regen); hüt (van Dag) Sch., märge Dr.; vüəl Sch., v. Dr. Nfrk; vill Sch., ken Dröppcher Gummb-Berghsn. Wenn Schäfche am Himmel stinn, fänge se an ze pisse May. Schöfcher gohn an de Rheng drenken on kommen wer pessen Gummb-Nümbrecht. Wenn sech Schäfche am Himmel zege, welle se gewäsch werde Koch, Siegld. De Schöfches welle nouch all gedränk sen Bergh-Blatzh; de Sch. gehn saufen Trier-Mehring. Heit (heute) gihn de Schäfchen op de Wed (Weide), mor g. se op de Dränkt Bitb-Kyllbgw. Wenn Schof am Himmel sein, wenn de Sonne opgeht, get et Dreppen, ihr se ennergeht Prüm-Dahnen. Owends Sch., morgens Dröppchen Gummb. Owensschöfcher hät mer ger; Morgessch. pesse ger Prüm-Schüller. Wenn de Schöppkes lure van der Maas no de Rhin, donn geft et Sonneschin; kike se van de Rh. no Trier (nach Süden), dann regent et fir Selfk. Schöppke op der Weher (im Weiher sich spiegelnd), du bes der Düvel sinne Freər (Freier) Geilk-Randerath. — ββ. de Sonn fehrt de Sch. en de Stall wenn der Nebel sich teilt Koch-Lutzerath. — γγ. Schöppkes Sterne, in dem Rätsel: Schön es der Plan (Himmel), schöner send de Sch. dran, noch sch. es de Hert (Mond), der se höt (hütet), am schönsten es der Def (Dieb, Sonne), der se klaut (stiehlt) Düss-Grossenbaum. — δδ. de Schöpcher lopen dürch et Korn (Getreide) der Wind macht in den Halmen Wellen Gummb-Berghsn. — β. bei Pflanzen. Schäfchen (usf.) αα. Tannenzapfen, Kiefernapfel Rhfrk (Wend auch Schäfelche), Saar bis einschl. Merz, Wittl, Daun, Prüm, Schleid, Rheinb-Wüschh, Bo-Mehlem, Geld-Schravelen, Klev-Asperden Donsbrüggen Goch, Meiderich. — ββ. Weiden- u. Haselnusskätzchen Saarbg, Trier, Wittl-Reil, Bitb-Wettling, Prüm, Koch, May, Neuw, Altk, Wippf-Olpe, Rip Malm, Schleid, Ahrw, Rheinb, Eusk, Köln-Mengenich, Bergh, Dür, Aach-Merkst Warden, dann Geilk-Baesw, Heinsb-Kempen. — γγ. Samenkapsel der Herbstzeitlose Goar-Nötershsn, Köln-Brück. — δδ. Wollgras erio phorum Siegld. — ε. Pilz Aden-Siebenb. — γ. Speise. αα. Sau un Sch. Gemisch von Kartoffeln u. Mehlklössen Wend-Pfeffelb Thallichtenbg. — ββ. Schope, –- Pl. die dicken Früchte der Wollbohne Gummb-Berghsn. — γγ. verächtl. schlechte, unordentlich zubereitete Speise; Schömmer on Schop ete MGladb-Rheind. — δ. im Kindersp. αα. Schöppke drahne huckepack tragen Eup. — ββ. Schöppken schere einen Stein über eine Wasserfläche hüpfen lassen Dinsl-Aldenr Walsum. — γγ. Schöpchen durch den Ring Brückensp. Gummb-Berghsn. — δδ. Wolf on Sch. ein Spiel ähnlich dem Belagerungssp. Schleid-Hellenth. Sch. = 15 Steine im Wolfsmühlenspiel, Bitb-NWeis, Mosfr, SNfr. — ε. Schöpschen Melkstuhl Lennep-Lüttringhsn. — ζ. Schäfchen verächtl. Stülpnase Merz-Bergen.
15812 Zeichen · 464 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. modern
    Dialekt
    Schaf IV

    Rheinisches Wb.

    Schaf IV das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk šf, –ō-, Pl. wie Sg. u. -E-, –e- (beide Formen häufig nebeneinander); Mosfrk…

Verweisungsnetz

6 Knoten, 9 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 1 Kompositum 5

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit schafiv

0 Bildungen · 0 Erstglied · 0 Zweitglied · 0 Ableitungen

Keine Komposita gefunden — schafiv kommt in keinem anderen Lemma als Erst- oder Zweitglied vor.

Zitieren als…
APA
Cotta, M. (2026). „schafiv". In lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern. Abgerufen am 9. May 2026, von https://lautwandel.de/lemma/schafiv/rhwb
MLA
Cotta, Marcel. „schafiv". lautwandel.de, 2026, https://lautwandel.de/lemma/schafiv/rhwb. Abgerufen 9. May 2026.
Chicago
Cotta, Marcel. „schafiv". lautwandel.de. Zugegriffen 9. May 2026. https://lautwandel.de/lemma/schafiv/rhwb.
BibTeX
@misc{lautwandel_schafiv_2026,
  author       = {Cotta, Marcel},
  title        = {„schafiv"},
  year         = {2026},
  howpublished = {lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern},
  url          = {https://lautwandel.de/lemma/schafiv/rhwb},
  urldate      = {2026-05-09},
}