responsorium

responsorium -ii n. et responsorius -i m. I. ‚Responsorium‘ II. Refrain — I. ‘responsory’ II. refrain I ‚Responsorium‘ (Bezeichnung für eine aus einem Kehrvers (Responsorium) und einem solistisch vorgetragenen Versus bestehende liturgische Gesangsform) — ‘responsory’ (term for genre of chant that consists of a repeated section (the respond) and a verse sung by a soloist) A Bestimmung — determination [s.VII] LmLIsid. etym. 6, 19, 8: Responsorios Itali tradiderunt. Quos inde responsorios cantus vocant, quod alio desinente id alter respondeat. Inter responsorios autem et antiphonam hoc differt, quod in responsoriis unus versum dicit, in antiphonis autem versibus alternant chori (inde LmLAurelian. 20, 8. ad loc.: LmLAurelian. 20, 9-10). [s.XIII-XIV] LmLWalt. Odingt. 5, 7, 6: Responsorium dictum, quod uno desinente alter respondeat. B Gebrauch — usage 1 allgemein — general [s.IX] LmLAurelian. 10, 26: ut noverit cantor propriam perfectamque inesse debere responsorio litteraturam, versum autem eiusdem ita debere aptari, quatinus iunctus repetitioni [] integrum littere servet sensum. LmLAurelian. 10, 29 p. 137: minora responsoria, ut est resp. „Servus tuus ego sum“. al. LmLComm. br. 298. LmLAlia mus. 53 p. 130. al. [s.X-XI] LmLPs.-Odo mus. p. 276a. LmLGuido micr. 13, 23: in antiphonis et responsoriis, quorum cantus ut psalmis et versibus coaptentur (ad loc.: LmLComm. Guid. 64 p. 145. inde LmLGuido Aug. 491. LmLAnon. Cist. I 27 p. 36. LmLMetrol. 30 p. 81). LmLComm. Guid. 23 p. 142. al. [s.XI-XII] LmLQuaest. mus. 1, 19 p. 43: responsoria et offertoria et huiusmodi cantiones, quae carent psalmorum et differentiarum appositionibus (inde LmLIac. Leod. spec. 6, 84, 7). al. LmLGuido Aug. 497 (inde LmLTon. Cist. 72). al. LmLAnon. Cist. I 19-21 p. 24. LmLAnon. Cist. III 20: Dum hymnos, alleluia aut responsorium cantemus, in clausulis aliquantulum expectemus, maxime tamen in festivis diebus. al. [s.XIII] LmLAnon. Lovan. p. 498b: modulatio responsoriorum et versuum. LmLInst. patr. 23: Responsoria vero et antiphonas, gradualia, tractus, alleluia, offertoria et communiones omnemque gravem cantum remissiori ac velociori processu persolvamus. al. LmLMus. man. 43, 14: in responsoriis usitatis ... Responsoria tamen minus usitata. LmLMus. man. 51, 4: in illis cantibus, qui nec „Gloriam“ habent, sicut introitus et responsoria. LmLElias Sal. 17 p. 35b. al. LmLHier. Mor. 22, 116 (p. 163). al. LmLIoh. Groch. 248: post eum (sc. versiculum) et similiter post „Gloria Patri“ resumitur pars responsorii vel totum aliquoties. LmLPs.-Mur. summa 2163: Notandum etiam, quod quidam cantus inventores cantui suo signum aliquod speciale apponunt; unde quidam repetitionibus responsoriorum notam specialem concedunt, quam responsorium non habuit, quod precessit. al. [s.XIV] LmLGuido Dion. 1, 3, 49: in multis aliis responsoriis pulcram habentibus melodiam. al. Cant. Quadrangularis 24: Prosaycus cantus est, qui in multis verbis et sillabis habundat, ut in antiphonis et sequenciis et prolixioribus responsoriis et huiusmodi (sim. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 28 p. 296, 7). LmLIac. Leod. spec. 6, 35, 3: Dicit autem Hugucio, quod stropha dicitur simpliciter conversio in cantilenis, cum fit mutatio de responsorio vero ad versum, et anastropha, quando finito versu reincipitur ipsum responsorium vel eius medietas (sim. LmLComm. Boeth. II p. 40, 8. LmLGuill. Pod. 4, 14). al. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 25, 40. Prosd. plan. 2, 8 p. 96, 19: propter cantus prosaicos, qui sunt cantus ex longa serie verborum contexti, sicut sequentie, antiphane et responsoria quedam. LmLUgol. Urb. 1, 64, 10: Dicuntur autem antiphonae relative ad psalmodiam, cui respondent, sicut responsoria ad suam historiam, respondent enim psalmis antiphonae et ante ipsos annuntiari videntur. LmLUgol. Urb. 1, 99, 9: in libro responsoriorum. LmLUgol. Urb. 1, 134, 12: responsoria et eorum versus, quae unum sunt. al. LmLAnon. Tegerns. I p. 105: In mediis pausis debet fieri modica mora, ut ultima seu penultima nota in eisdem pausis non aliter protrahatur quam socie sue, sive hoc sit in psalmo vel responsoriis vel in quocumvis alio cantu pausam mediam exigente. LmLAnon. Carthus. inton. 17. al. Trad. Holl. XI 5, 110. LmLIoh. Legr. rit. 2, 2, 4, 7 (sim. LmLNicol. Burt. 1, 29, 182). al. Trad. Holl. XV 10, 3. LmLBonav. Brix. 15, 39. LmLBonav. Brix. 20, 1: De regulis responsoriorum maiorum. LmLLe Munerat moderat. 4: duo sunt regulativa: cantus et accentus. Cantu regulantur, quecumque nota seu notis modulantur, ut sunt antiphone, responsoria, hymni, introitus, offertoria et cetera, quecunque in gradali antiphonario, libro processionum et similibus libris inscribuntur. LmLFr. Gafur. pract. 1, 3. LmLFr. Gafur. pract. 1, 14: versiculi brevium responsoriorum. Trad. Holl. XVI 1, 4, 20. LmLSzydlov. 13 p. 52: circa decantacionem psalmorum maiorum, item eciam circa versus introituum, circa versus responsoriorum et generaliter circa omnes alios cantus preter psalmos minores, non est attendenda quantitas metrica. Trad. Holl. XXI 8, 15. Trad. Holl. XVII 346. Trad. Holl. XIX 385. [] 2 mit Bezug auf die kirchentonale Einordnung (insbesondere auf das Verhältnis von Kehrvers und Psalmvers) — with respect to modal classification (especially with regard to the relation of respond and psalm verse) [s.IX] LmLAurelian. 8, 46: omnis ordo tam Romane quam Grece ecclesiae in antiphonis, responsoriis, offerendis, communionibus per hos priores decucurrerit tonos. LmLAurelian. 10, 30: in offertoriis et responsoriis atque invitatoriis non aliubi requirendi sunt toni, nisi ubi fines versuum intromittuntur (sim. LmLAurelian. 10, 30 p. 140). LmLAurelian. 13, 31: Est altera divisio in fine versuum nocturnalium responsoriorum, quae ita finem versus peragit, ut modulatio inest responsorii ante ipsius repetitionem. LmLAurelian. 15, 10: Interea mos considerandus est veteranorum cantorum, praesertim Gallias degentium, qui non omnem toni sequentes auctoritatem versus responsoriorum aliter ac aliter, quam sonoritas tonorum sese habeat, prepediente multitudine syllabarum in diversam mutavere partem. LmLAurelian. 19, 65: Responsoriorum versus toni sequentes auctoritatem. al. LmLComm. br. 34. LmLReg. Prum. ton. p. 223a: Igitur quia antiphonas, introitus et communiones propriis tonis coniunximus, oportunum videtur, ut responsoria per eosdem tonos discernamus. LmLReg. Prum. ton. p. 224b: Expliciunt differentiae tonorum in responsoriis et eorum versibus. al. [s.X] LmLMod. Volunt autem p. 81. Ton. Leod. 3, 25. al. [s.XI] LmLBerno prol. 8, 9. LmLBerno ep. 18. LmLComm. Guid. 25 p. 142: In versibus enim responsoriorum, quomodocumque variatus sit cantus in responsoriis, magis servatur regula modorum quam in ipsis responsoriis et similiter in officiis. LmLCompil. Casin. 215-216, 7. LmLPs.-Guido form. ton. 6, 6. al. LmLQuaest. mus. 1, 19 p. 47. LmLPs.-Osbern. 30. LmLIoh. Cott. mus. 11, 17. LmLIoh. Cott. ton. 26, 14. al. [s.XII] LmLGuido Aug. 745: Denique notandum versus similiter suis responsoriis competenter non servire, cum diversorum sint modorum. LmLGuido Aug. 749: Ad hoc potest dici, quia, si de cantu versiculi per se iudicetur, vere alterius modi est, sed de ipso non debet iudicari sine illa parte responsori, que sumitur, ut sit unus cantus versiculi et repeticionis. Sicut in responsoriis multe sunt clausule, que, si per se iudicarentur, et male composite et alterius modi invenirentur. Proinde sicut unus cantus est totum responsorium, licet ex diversis clausulis constet, que diversorum sunt modorum, ita unus cantus est versiculi et repetitionis et ex hoc et illo compositus. Propter hoc repeticio responsorii debet concordari versiculo et secundum litteraturam et secundum modulationem (inde LmLTon. Cist. 164). LmLTon. Gratianop. p. 22. al. LmLTon. Cist. 163: Miror similiter de versibus responsoriorum, quod in eisdem finalibus cum suis responsoriis terminari non habeant, et alterius toni esse convincantur. LmLAnon. Cist. I 86 p. 32. LmLAnon. Cist. II c. 1152C. LmLCompil. Paris. II p. 72. [s.XIII] LmLMus. man. 54, 12: In responsoriis quoque communibus eadem finalis est et eadem de causa mutari non potest ut hic: (sequitur exemplum). Omnes enim versus huius toni communes semitonium habent in sexta ... Porro in responsoriis delicatis, sicut in gradali ceterisve cantibus, sumitur utraque finalis prout ratio quintae dictaverit, quae nunc tonum nunc semitonium resonat. al. LmLMetrol. 16 p. 80. Ton. Praed. 26: Sed dicendum est, quod debent iudicari cum resumptionibus suorum responsoriorum, ut scilicet ibi terminetur cantus, ubi resumptio responsorii terminatur, et unus sit cantus versus cum sua resumptione. Simile habetur frequenter in graduali, quod responsorium est toni paris et versus eius toni imparis, et alleluia toni paris et eius versus toni imparis. Sed unus est cantus responsorii cum suo versu et alleluia cum suo versu (sim. LmLHier. Mor. 22, 91 (p.162). LmLBonav. Brix. 21, 11). al. LmLAmerus 8, 26: Responsoria cum versibus suis in litteris supradictis, ita et antiphone, gradualia, [] introitus, offertoria, postulationes et omnis cantus finitur. al. LmLElias Sal. 31 p. 62a: responsorium est sexti toni directe, prosa est tertii toni directe. al. LmLAnon. Couss. VII 12, 1. LmLLambertus p. 261b. Ton. Sar. p. 11. LmLIoh. Groch. 249: quilibet tonus plura habet responsoria. LmLPs.-Mur. summa 1945: quemadmodum secundum varietatem tonorum variantur modulationes psalmorum, sic et versus responsoriorum. al. [s.XIV] LmLMarch. luc. 11, 4, 121. al. LmLGuido Dion. 1, 3, 244. al. LmLIac. Leod. inton. 4, 24: Notandum est etiam, quod cuiuslibet toni est habere aliquem cantum communem in versibus responsoriorum, qui cantus iccirco communis dicitur, quia in ipso multorum responsoriorum versus tonum eundem habentium communicant (sim. LmLIac. Leod. spec. 6, 87, 8). al. LmLIac. Leod. spec. 6, 41, 14: Et consimiliter est in responsoriis, quia responsorium et eius versus ad eundem pertinent tonum, quod etiam patet ex resumptione finis ipsius responsorii post versus decantationem. LmLIac. Leod. spec. 6, 87, 23: Est insuper notandum, quod sicut secundum diversitates tonorum in responsoriis diversi sunt cantus versuum sequentium. In tempore pascali sunt diversae terminationes responsoriorum per „alleluia“. LmLIac. Leod. spec. 6, 87, 25: Item pro singulis tonis ponantur hic „amen“ vel caudae, quae dici possunt in solemnitatibus vel quando chorialibus amplius cantare placet in fine alicuius antiphonae, responsorii vel sequentiae seu prosae. al. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 118: Nota etiam, quod plura responsoria permixtos habent tonos, scilicet quintum et sextum, quae tamen frequenter quinto tono attribuuntur, in quibus etiam frequenter fit descensus infra finalem ad quartam vocem (inde LmLMan. Guid. p. 151 (p. 467a)). LmLHugo Spechtsh. comm. p. 143: Modulationes versuum responsoriorum ad octo tonos secundum communem modum. al. LmLQuat. princ. 3, 55: Volentibus in Dei ecclesia planum cantum modulari, hec regula generalis est: Ante incepcionem cuiuscumque cantus, sive sit responsorium aut antiphona vel introitus misse sive cuiuscumque alius cantus, horum inceptor in corde suo estimare debet arsim et thesim, id est elevacionem et deposicionem, principium et finem. al. LmLAegid. Mur. p. 124a. LmLSumm. Guid. comm. 4, 89: Item iuxta octo tonos octo sunt modi cantandi versus responsoriorum; versus enim responsoriorum non vendicant sibi aliquem specialem tonum, sed continentur sub suorum tonis responsoriorum. Nota igitur, quod octo versus responsoriorum, qui quotidiani ita distincti sunt, quod quilibet versus ibi habet principium, ubi tenor sive „saeculorum“ illius toni principium habet excepto secundo et sexto, qui hoc non semper tenent (inde LmLGob. Pers. p. 196a). LmLAnon. Michaelb. I p. 47. LmLGoscalc. 1, 5 p. 72, 4. LmLHeinr. Eger 5 p. 63. al. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 25, 24. al. LmLIoh. Olom. 9 p. 69. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 12 p. 264, 6. al. LmLIac. Twing. p. 94, 4. al. Prosd. plan. 2, 1 p. 80, 8. LmLNicol. Cap. p. 313. al. LmLAnon. Claudifor. 4, 2, 2. al. Anon. Gemnic. 3, 3, 2. al. LmLUgol. Urb. 1, 103, 2: De finibus troporum et principiis eorum versuum. Quoniam omne responsorium cum suo versu in divinis officiis unum essentialiter dicitur esse, quia uterque unius tropi formam habet, nam prothi responsorium et eius versus autentici retinent formationem, et plagalis cum suo versu eadem est formatio, idcirco omnis responsorii tropi autentici vel plagalis omnisque ipsorum versus idem quoad eorum perfectionem vel imperfectionem mixturam vel commixturam atque per formam dicimus esse iudicium. al. LmLAnon. Philad. 94. LmLTrad. Holl. IX 2, 4, 48. al. LmLTon. Subl. p. 63, 12. LmLPetr. Talh. p. 20. LmLAnon. Carthus. nat. 7, 51: Moderni tamen in compositione cantuum ecclesie hoc parum attendunt. Ymo volentes cantum historialem de aliquo sancto vel festo componere, componunt antiphonas simul et responsoria secundum ordinem tonorum ita, quod prima antiphona sit primi toni et secunda secundi [] et tertia tertii et sic de aliis; similiter de responsoriis. al. LmLAnon. Carthus. inton. 54. LmLTrad. Holl. I 2, 8, 10. al. Trad. Holl. XI 7, 55. al. LmLTrad. Holl. II 4, 103. al. LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 6, 6. al. LmLTrad. Holl. V 4, 265. al. LmLTrad. Holl. VI 6, 24: Omnes quidem versus eius sunt modi, cuius sunt et ipsi precedentes, quibus dicuntur relativi, quia sicut relativus se habet ad antiphonas, sic se habet versus ad responsoria, in quibus reciprocum finem habent, et finales neumas possident. Hec magister Iacobus de Reno. al. LmLTrad. Holl. VII 4, 278: Et presertim omnia responsoria possunt cognosci in tonis versuum ipsorum tam de tempore quam de sanctis, ut patet de evangelistis. al. Trad. Holl. XX 4, 42. al. Trad. Holl. XV 10, 92. LmLGuil. mon. 9 p. 58. al. LmLBonav. Brix. 20, 10: Et est notandum, quod versus communes primi, secundi, tertii, quarti, quinti, sexti, septimi et octavi toni videntur esse alterius toni quam eorum responsoriorum, quod esset inconveniens, si sic esset. Sed dicendum est, quod debent iudicari cum resumptionibus suorum responsoriorum, ut unus sit cantus versus cum sua resumptione. al. LmLLad. Zalk. B 24. al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 8: Cui enim tono gradualium et alleluya atque responsoriorum cantica tribuuntur: eidem et eorum versus sunt ascribendi. al. LmLFlor. Fax. 1, 14, 12. Trad. Holl. XVI 3, 10, 13. al. LmLAnon. La Fage III p. 247. LmLSzydlov. 13 p. 52. al. Trad. Holl. XXI 10, 27. al. Trad. Holl. XVII 342. al. Trad. Holl. XIX 404. al. LmLAnon. Tegerns. III p. 100. 3 die liturgische Verwendung betreffend — with respect to liturgical usage a im Stundengebet — within the office [s.IX] LmLAurelian. 10, 11: sub brevitate studui offertoria, communiones responsoriaque nocturni temporis et antiphonas subnotare. LmLAurelian. 12, 12: In responsoriis nocturnalis officii. LmLAurelian. 20, 4: nocturnum officium in antiphonis responsoriisque consistit. LmLReg. Prum. 1, 6: responsoria, quae nocturnis horis in Dei laude canuntur (sim. LmLMod. Volunt autem p. 81). [s.XIII] LmLAmerus 10, 3: Item novem lectiones habent, sed nisi octo responsoria, post nonam lectionem incontinenti incipiunt „Te Deum laudamus“ nec ponunt versiculum ante laudes, sed incipiunt „Deus in adiutorium“. LmLElias Sal. 19 p. 42a: antiphone, officia, responsoria eorumdem, alleluia, offerendae, communiones et omnes alii cantus (sim. LmLElias Sal. 29 p. 56b). LmLIoh. Groch. 213: Horas autem appellant illud servitium, quod <in> horis determinatis dicitur, puta in prima, tertia, sexta, nona, vesperis et completorio. Cuius particulae sunt hymnus, antiphona, psalmus et responsorium et oratio. [s.XV] Trad. Holl. XI 7, 23. LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 8, 3: responsoria matutinarum ac introitus missarum. LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 9, 36: post responsoria videlicet matutinarum. LmLTrad. Holl. V 4, 630: primum responsorium in nocte pascali videlicet „Angelus Domini“. LmLLe Munerat moderat. 32. al. b in der Messe — within the mass [s.IX] LmLAurelian. 20, 13: responsorium, quod gradale dicitur. al. [s.XIII] LmLMus. man. 43, 21. LmLElias Sal. 19 p. 42a. al. LmLIoh. Groch. 214: Missam autem appellant illud gloriosum servitium, in quo maxima et divina mysteria sunt completa, in quo etiam bonus Christianus et fidelis suo creatori sacrificium reddit per devotam orationem et oblationem et in quo maximum sacramentum ecclesiae celebratur. Cuius partes sunt officium vel introitus, „Kyrie eleison“, „Gloria in excelsis Deo“, oratio, epistola, responsorium, alleluia, sequentia, evangelium, „Credo in Deum“, offertorium, secreta, praefatio, „Sanctus“, canones missae, „Agnus“, communio, post communionem. LmLIoh. Groch. 272: Responsorium missae est cantus ascendens et descendens quemadmodum responsorium nocturnale, habens versiculum sicut illud. Differt tamen ab eo, quoniam illud habet tantummodo in quolibet tono unum versiculum [] determinatum, hoc vero plures versiculos sub eodem tono habet quemadmodum et responsoria. LmLIoh. Groch. 276: tres cantus, puta responsorium, alleluia et sequentia, cantantur immediate post epistolam et ante evangelium in mysterio et reverentia Trinitatis. Responsorium autem et alleluia decantantur ad modum stantipedis vel cantus coronati, ut devotionem et humilitatem in cordibus auditorum imponant. [s.XV] LmLUgol. Urb. 1, 129, 8: in suis responsoriis, introitibus et ceteris ad missae officium pertinentibus. al. II Refrain (Bezeichnung für einen kompositorischen Formabschnitt) — refrain (term for a segment of a composition) [syn.: refractorium, refractus] [s.XIII-XIV] LmLIoh. Groch. 118: Qualiter igitur modi cantus describuntur, sic apparet. Cantilena vero quaelibet rotunda vel rotundellus a pluribus dicitur eo, quod ad modum circuli in se ipsam reflectitur et incipit et terminatur in eodem. Nos autem solum illam rotundam vel rotundellum dicimus, cuius partes non habent diversum cantum a cantu responsorii vel refractus. ... Cantilena, quae dicitur stantipes, est illa, in qua est diversitas in partibus et refractu tam in consonantia dictaminis quam in cantu. LmLIoh. Groch. 124: Sic igitur apparet descriptio istorum tam cantuum quam cantilenarum. Partes autem eorum multipliciter dicuntur, ut versus, refractorium vel responsorium et additamenta. ... Responsorium vero est, quo omnis cantilena incipit et terminatur. Additamenta vero differunt in rotundello, ductia et stantipede. In rotundello vero consonant et concordant in dictamine cum responsorio. In ductia vero et stantipede differunt quaedam et alia consonant et concordant. In ductia etiam et stantipede responsorium cum additamentis versus appellatur, quorum numerus non est determinatus, sed secundum voluntatem compositoris et copiam sententiae augmentatur. LmLIoh. Groch. 248: responsoria in cantilenis.