psalterium

psalterium -i n. (ψαλτήριον) ‚Psalterium‘ (harfenartiges Saiteninstrument) — ‘psalterium’ (a harp-like stringed instrument) [syn.: canticum, nablum] 1 ohne nähere Bestimmung — without further qualification [s.VII] LmLIsid. etym. 3, 22, 2: Citharae ac psalterii repertor Tubal ... perhibetur (inde LmLHier. Mor. 4, 111 (p. 20)). LmLIsid. etym. 6, 19, 12: Psalmus autem a psalterio dicitur, unde nec mos est ex alio opere eum conponi. al. [s.XI] LmLVocab. mus. p. 139: Organum: unius musae proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa, id est tubae, calami, fistulae, [] cythara, psalterium, lira, et cetera (cf. Isid. etym. 3, 21, 2). ibid. al. [s.XIII] LmLIoh. Aegid. 17, 50: huic harmoniae diversa subserviunt instrumenta, ut tympanum, cymbalum, lyra, cithara, psalterium atque sistrum et cetera. LmLAmerus 18, 7. LmLTrad. Garl. plan. III 14. al. LmLEngelb. Adm. 1, 3, 9. al. LmLWalt. Odingt. 5, 7, 2: Cantus ecclesiastici sunt psalmi dicti, quod ad psalterium canebantur. [s.XIV] LmLIac. Leod. comp. 2, 3, 13. LmLIac. Leod. spec. 1, 26, 4: Patet hoc ad sensum in psalterii chordis percussis; nam quae graviter, lente et debiliter movet aerem, gravem reddit sonum; quae cito et frequenter, acutum. al. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 14: Quamvis autem apud Hebraeos cantus musicales et instrumenta musicalia diversa ad laudem Dei longe ante incarnationem Domini fuerint adinventa, ut cythara, chorus, tympanum, organum, lira, psalterium, cymbalum ..., tamen post incarnationem Christi plures doctores sanctae ecclesiae et specialiter beatus Ambrosius et sanctus Gregorius papa cantum musicalem ad laudem Dei et sanctorum multiformem dictaverunt. al. LmLIoh. Boen ars 2, 17, 7. LmLHeinr. Eger 2 p. 39. LmLComm. Boeth. II p. 150, 29. al. LmLAnon. Couss. V p. 138, 19. [s.XV] LmLOrig. et eff. 6, 3: Clio reperiit historias, Euterpe tubas, Melpomene tragedias, Talya comedias, Polimpnia artem rethoricam, Eratho geometriam, Thersicore psalterium, Urania astronomiam, Calliope litteras et carmina, ydraulya (ms. et ed.: ydranlya), fistulas et choros. LmLPetr. Talh. p. 4. LmLPaul. Paulir. 7, 3, 1 p. 19. LmLFr. Gafur. op. 3, 3. LmLBart. Ram. 1, 1, 6 p. 15: Sunt etiam chordae diversae et in longitudine et in grossitie, ut in cithara et lyra, polychordo, clavichordo, clavicimbalo, psalterio et in aliis pluribus instrumentis, quibus a posteritate nova sunt imposita vocabula (inde LmLIoh. Hoth. exc. p. 33). LmLAdam Fuld. 1, 2. LmLHerb. Tr. 1, pr. p. 18: Quamquam enim tibiae atque psalterium suavem faciunt sonum, super omnia tamen instrumenta linguam suavem Ecclesiasticus commendat. al. LmLMon. Mon. regulare p. 179, 4. 2 Beschreibung — description a Bauweise und Spieltechnik betreffend — with respect to construction and technique of playing [s.IV?] LmLPs.-Hier. ep. p. 127: Psalterium, quod Hebraice nablum, Grece autem psalterium, Latine laudatorium dicitur, de qua in LIIII psalmo scribitur: „Exsurge psalterium et cythara“. Non quasi in modum cytharae, sed quasi in modum clipei quadrati confirmatur cum cordis, sicut scriptum est: „In psalterio X cordarum psallite illi“. Sed hinc inde cordae eius contrariae sunt, ut se surgentem ab inferis ad caelorum regna per indicium manuum concitantis ab imo in altum significarent. [s.VII] LmLIsid. etym. 3, 22, 7: Psalterium, quod vulgo canticum dicitur, a psallendo nominatum, quod ad eius vocem chorus consonando respondeat. Est autem similitudo citharae barbaricae in modum Δ literae; sed psalterii et citharae haec differentia est, quod psalterium lignum illud concavum, unde sonus redditur, superius habet et deorsum feriuntur chordae et desuper sonant (inde LmLIoh. Aegid. 17, 68. LmLHier. Mor. 4, 133 (p. 20)). [s.XI] LmLVocab. mus. p. 140: Psalterium... genus musicorum in modum litterae factum et ipse est artis, quae vulgo canticum dicitur; quod Ebrei decacorda usi sunt propter numerum decalogi legis. [s.XV] LmLPaul. Paulir. 7, 3, 1 p. 16: <P>salterium est instrumentum forme trigonalis et interdum quadrate in modum clavicimbali dispositum dulcissime melodie. Psalterium dicibile a David psalta Domini, qui ipse huius instrumenti primus dicitur fuisse repertor. In quo frequenter canendo psalmos meditabatur confingere et diversa canticorum genera. Cum penna percutitur tenta in manu, uti cithara. b Saitenzahl und Tonvorrat betreffend — with respect to the number of strings and notes (cf. Ps. 32, 2: Confitemini Domino in cithara, in psalterio decacordo cantate ei; Ps. 143, [] 9: Deus canticum novum cantabo tibi, in psalterio decacordo psallam tibi) [s.IV?] LmLPs.-Hier. ep. p. 127: Psalterium itaque cum X cordis, ecclesia cum X verbis legis contrariis contra omnem heresim quadrata per quattuor evangelia intellegitur. [s.V] LmLFulgent. 1, 15 p. 25, 6: cum decacorda Apollo pingitur cithara. Sed et lex divina decacordum dicit psalterium. [s.VII] LmLIsid. etym. 3, 22, 7: Psalterium autem Hebraei decachordon usi sunt propter numerum decalogi legis (inde LmLIoh. Aegid. 17, 72. LmLHier. Mor. 4, 140 (p. 20)). [s.X-XI] LmLPs.-Odo mus. p. 271b: Invenimus autem raro et in prolixioribus cantibus decem voces, quod Davidici psalterii auctoritate defenditur. LmLPs.-Odo dial. p. 257a (inde LmLQuaest. mus. 1, 18 p. 41). LmLBerno prol. 4, 19: ut ... in decacordo psalterio adsuescamus psallere, quatinus Deo nostro sit iocunda decoraque laudatio (inde LmLQuaest. mus. 1, 14 p. 28. LmLIac. Leod. spec. 6, 21, 9). al. LmLVocab. mus. p. 140. [s.XII] LmLGuido Aug. 294. LmLAnon. Cist. I 14 p. 35: Est igitur triplex ratio, quare cantibus decem voces attribuantur, psalterii auctoritas, dignitatis aequalitas et notandi necessitas. al. [s.XIII] LmLMus. man. 47, 16: Ut autem proprietas auctentorum simul et plagalium certius intimetur, quantum videlicet superet unus alium vel superetur ab alio, formulam tibi Guidonis iunioris depingo, septem species dyapason habentem, in latitudine iuxta ordinem generationum, in longitudine vero numerum decacordi psalterii, quot videlicet voces unicuique tono Guido praedictus regulariter assignavit (cf. Guido Aug. 281: dispone septem species diapason ... et occurret tibi eptatica formula in latitudine et in longitudine decacorda). LmLTrad. Garl. plan. V 262: Omnes itaque autentici toni ad octavam vel nonam a suo finali regulariter ascendunt, ad decimam vero tardiunt propter decacordum Davitici psalterii. LmLAnon. Hailspr. pr. p. 61. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 2, 2, 27: Inter chordas enim psalterii diapason resonantes dupla est proportio et inter eas, quae diapente, sesqualtera, sic de aliis. LmLIac. Leod. spec. 2, 4, 17: In collegio chordarum in psalterio sunt aliquae, si tangantur, discordantes et aliquae concordantes. LmLIac. Leod. spec. 2, 29, 1: Diapente ..., quia claudit in se quinque voces ... vel quia in compositione gammatis requiritur quinque claves et in psalterio quinque chordas. al. LmLIoh. Boen ars 2, 17, 12. [s.XV] LmLIoh. Tinct. inv. p. 43. LmLSzydlov. 9 p. 39: Que omnia luculenter seu manifeste patent in figura psalterii decacordi, que sic solet figurari: (sequitur exemplum). LmLSzydlov. 9 p. 41: In ista figura, que dicitur psalterium decacordum, a ‚deca‘, quod est ‚decem‘, et ‚corda‘, quasi quoddam instrumentum decem cordas in se continens, duo debes notare, primo, ubi cantus directus sive transpositus terminatur ... ista in figura notabis dyapason sive ambitum, hoc est ascenssum vel descenssum regularem cuiuslibet toni. LmLSzydlov. 11 p. 43: Si autem in aliquibus cantibus addatur una nota infra vel supra octo notas regulares inter claves similes positas, hoc iam non est per regulam, sed pocius per licenciam, ut patuit in figura psalterii decacordi. 3 Klassifikation — classification [s.VII] LmLIsid. etym. 3, 22, 3: Paulatim autem plures eius (sc. citharae) species extiterunt, ut psalteria, lyrae, barbitae, phoenices et pectides et quae dicuntur indicae et feriuntur a duobus simul. Item aliae atque aliae et quadrata forma vel trigonali. Chordarum etiam numerus multiplicatus et conmutatum genus (inde LmLIoh. Aegid. 17, 57. LmLHier. Mor. 4, 118 (p. 20)). [s.XIII] LmLLambertus p. 253a: Nam aliquando voce, aliquando flatu, aliquando tactu exercentur (sc. instrumenta). Voce vero ut hominis, flatu ut tibia, tactu ut psalterio vel cythara et similia. ... Naturale vero (sc. instrumentum) est ut pulmo, guttur, lingua, dentes, palatum et cetera membra spiritualia; sed principaliter factor vocis est epiglotus. Artificiale est ut organa, vielle, cythara, cytole, psalterium et similia [] (inde LmLQuat. princ. 1, 14). LmLIoh. Groch. 135: instrumenta cum chordis principatum obtinent, cuiusmodi sunt psalterium, cithara, lyra, quitarra sarracenica et viella. In eis enim <est> subtilior et melior soni discretio propter abbreviationem et elongationem chordarum. LmLPs.-Mur. summa 413: Chordalia (sc. instrumenta) sunt ea, que per chordas metallinas, intestinales vel sericinas exerceri videntur; qualia sunt cithare, vielle et phiale, psalteria, chori, monochordium, symphonia seu organistrum et hiis similia. LmLPs.-Mur. summa 438: Psalterium, chorus et sistrum cithare socientur, / impulsu quoniam simili hec resonare videntur. LmLPs.-Mur. summa 1114: Chordalia etiam (sc. instrumenta) quedam progressive temperantur, ut cithare et psalteria, organistrum, monocordium et similia, et hec habent signa propria suarum notarum. LmLEngelb. Adm. 1, 6, 7. LmLWalt. Odingt. 2, 2, 4: Organica est (sc. pars musicae), quae consistit in instrumentis sonoris. Et alia quidem fiunt (sc. instrumenta), ut flatu sonent ut organa et tubae; alia vero, ut pulsu sonent ut cithara, cymbalum, psalterium. [s.XIV] LmLMarch. luc. 1, 14, 2: Musica rithimica est, que fit per sonum, qui non est vox, et talis sonus fit sine anhelitu, ut supra monstratum est, ut in monacordo, psalterio, tintinnabulo et hiis similibus (inde LmLFr. Gafur. extr. 6, 6, 4). LmLIac. Leod. comp. 1, 1, 5. LmLIac. Leod. spec. 1, 15, 2. al. Anon. Meyer 7, 4: quedam sunt nervata (sc. instrumenta) cum cordis, sed cordarum quedam sunt de metallo, ut psalterium, quedam de nervis, ut fiella, cythara etc. huiusmodi. LmLComm. Boeth. II p. 134, 19. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 3, 97 (cf. Isid. etym. 3, 22, 1). al. LmLWencesl. Prach. 96: musica instrumenta cordata, scilicet citare, psalteria, rotte. LmLTrad. Holl. V pr. 142. LmLPaul. Paulir. 7, 3, 1 p. 14. Trad. Holl. XV 10, 112. LmLFr. Gafur. op. 1, 4. LmLNicol. Burt. 1, 5, 38: Instrumenta vero artificialia aliqua sunt delectationem incitantia, alia vero, quae animositatem, iram, furiam quoque et huiusmodi inducunt. Delectationem incitantia sunt videlicet organa, monochorda, psalterii, citharae, lyrae atque tibicinum concentus. LmLErasm. Hor. p. 73a. cf. LmLHammerstein, Instrumenta p. 127 sq.; LmLPage, Instruments p. 340 sq.