modulatio

modulatio -onis f. I. Tonordnung (in einem Tonsystem) II. Tonbewegung, Melodie, Gesang III. Zusammenklang — I. arrangement of pitches (within a tonal system) II. melodic progression, melody, song III. simultaneous sonority I Tonordnung (in einem Tonsystem) — arrangement of pitches (within a tonal system) 1 Definition [s.III] LmLFragm. Cens. 12, 1: De modulatione. Modulatio est modorum prudens dispositio; eius tres species, διάτονος, χρῶμα, ἁρμονία (inde LmLFlor. Fax. 2, 3, 8). 2 Gebrauch — usage [s.I a.Chr.] LmLVitruv. 5, 4, 3: Genera vero sunt modulationum tria: primum, quod Graeci nominant αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium διατονον. Est autem harmoniae modulatio ab arte concepta, et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam habet auctoritatem. LmLVitruv. 5, 4, 6: Ita X sonitus propter translationes in generibus efficiunt triplicem modulationum varietatem. al. [s.IV] LmLMacrob. 2, 1, 1. [s.V] LmLMart. Cap. 9, 931: primus dicitur apud Graecos προσλαμβανόμενος, ... octavus decimus νήτη ὑπερβολαίων, id est ultima excellentium. Hi sunt igitur soni, quo modulationem apte et cum ratione componunt. Constat autem omnis modulatio ex gravitate soni vel acumine. LmLMart. Cap. 9, 957: Et harmonia quidem, cum ab immutabilibus sonis cingitur, modulationi oboediet in acumen per diesin <et diesin> et ditonon incompositum. LmLMart. Cap. 9, 963: in modulatione diatonica. al. [s.VI] LmLBoeth. mus. 1, 1 p. 186, 11: quin nostrae animae et corporis status eisdem quodammodo proportionibus videatur esse compositus, quibus armonicas modulationes posterior disputatio coniungi copularique monstrabit (inde LmLFrut. brev. pr. p. 27). LmLBoeth. mus. 4, 15 p. 342, 23: Quod si in hypophrygio toni rursus intentionem voces acceperint, hypolydii modulatio nascetur. al. [s.VII] LmLIsid. etym. 3, 17, 1: Nam et ipse mundus quadam harmonia sonorum fertur esse conpositus et caelum ipsud sub harmoniae modulatione revolvi (inde LmLLambertus p. 253b. LmLHier. Mor. 7 p. 26, 16. LmLAnon. Hailspr. pr. p. 63. LmLPs.-Thomas Aqu. I 53. LmLIac. Leod. spec. 1, 5, 7. LmLQuat. princ. 1, 18. LmLComm. Boeth. II p. 10, 15. LmLAnon. Grac. p. 18. LmLCompil. Erlang. p. 25. LmLIoh. Cicon. mus. pr. p. 42, 13. LmLUgol. Urb. 1, 1, 14. LmLTrad. Holl. I acc. 28. LmLTrad. Holl. V 3b, 19. LmLFr. Gafur. extr. exord. 27. LmLFr. Gafur. extr. 6, 5, 3. LmLFr. Gafur. op. 1, 2. LmLNicol. Burt. 1, 3, 14. LmLFr. Gafur. theor. 1, 2, 13. LmLFlor. Fax. 1, 1, 9). [s.IX] LmLGloss. Mart. Cap. 959/369, 16-7: Nam modulatio <en>armoniae a tetratemoria inchoat et in tritemoria terminatur. al. LmLScol. ench. 3, 510: A sono autem septimo adversus CCCLXXXIIII numerum, qui octavus est sonus, restant in semitonii ratione XVIIII S unitates, et finita est modulatio diapente tribus tonis ac semitonio supputata. al. LmLHucbald. 38. [s.XI] LmLHermann. mus. p. 31 (p. 132a): Tropus est inter unumquodque diapason multarum vocum ratis effecta intervallis apta in unum corpus modulatio.[] LmLFrut. brev. 4 p. 38. al. [s.XII] LmLTon. Gratianop. p. 46. [s.XIII] LmLIoh. Aegid. 4, 26: Musica vero coelestis est illa, qua ipsum coelum cum circulis in eo contentis sub harmonica modulatione volvi describunt, quia ex motu coeli et siderum quaedam secundum ipsos prodeunt symphoniae musicis modulationibus annotatae. al. LmLLambertus p. 260b: modus dicitur discretio modulationis (inde LmLTrad. Lamb. 1, 1, 4). al. LmLEngelb. Adm. 2, 28, 2. al. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 1, 2, 16: per harmonicam modulationem generaliter sumptam intelligatur habitudo sumpta, ut dictum est. Nec considerat numerum rerum absolute, sed prout inter res aliquas plures et distinctas simul comparatas reperitur habitudo cuiusdam connectionis, ordinis, proportionis vel concordiae, qualescumque sint res illae sonorae, humanae vel mundanae, corporales vel spirituales, coelestes vel supercoelestes. LmLIac. Leod. spec. 1, 11, 2-9. LmLIac. Leod. spec. 2, 2, 24: Ipsa igitur modulatio harmonica, quae innascitur inter sonos, causa formalis est intrinseca ipsius consonantiae. al. [s.XV] LmLFr. Gafur. extr. exord. 27. al. LmLIoh. Tinct. inv. p. 39. LmLFr. Gafur. pract. 1, 8: Primi toni modulatio formatur ex prima specie diapentes inter ⋅D⋅solre et ⋅A⋅lamire disposita et prima diatessaron ab ⋅A⋅lamire ad ⋅D⋅lasolre acutam. al. II (nach Maß und Zahl geregelte) Tonbewegung, Melodie, Gesang — melodic progression (determined according to measure and number), melody, song [syn.: cantilena, cantus, melodia, melos] 1 Definition [s.IV] LmLAugust. 1, 2, 3: Ergo modulatio non incongrue dicitur movendi quaedam peritia, vel certe, qua fit, ut bene aliquid moveatur. Non enim possumus dicere bene moveri aliquid, si modum non servat (inde LmLFlor. Fax. 1, 2, 3). [s.V] LmLMart. Cap. 9, 965: Modulatio est soni multiplicis expressio. 2 Gebrauch — usage a allgemein — general [s.IV] LmLCalc. 50: concinere etiam modulationibus (var. lect.: modulaminibus) musicae. al. LmLAugust. 1, 3, 4: Sed quia bene moveri iam dici potest, quidquid numerose servatis temporum atque intervallorum dimensionibus movetur (iam enim delectat, et ob hoc modulatio non incongrue iam vocatur), fieri autem potest, ut ista numerositas atque dimensio delectet, quando non opus est. Ut, si quis suavissime canens et pulchre saltans velit eo ipsa lascivire, cum res severitatem desiderat, non bene utique numerosa modulatione utitur ... Nam modulatio ad quemvis cantorem tantum, qui non erret in illis dimensionibus vocum ac sonorum; bona vero modulatio ad hanc liberalem disciplinam, id est ad musicam, pertinere arbitranda est (ad. loc.: LmLGloss. Aug. 1, 47). al. LmLFav. Eul. 26, 9. al. [s.V] LmLMart. Cap. 9, 965: Melopoeia est habitus modulationis effectae. al. [s.VI] LmLBoeth. mus. 2, 20 p. 253, 11. LmLBoeth. mus. 4, 15 p. 341, 23: Constitutio vero est plenum veluti modulationis corpus ex consonantiarum coniunctione consistens (inde LmLPs.-Guido form. ton. 7, 3. LmLAnon. Pannain p. 107. LmLIoh. Aegid. 13, 14. LmLHier. Mor. 20 p. 155, 4. LmLEngelb. Adm. 4, 1, 3. LmLIac. Leod. spec. 6, 4, 7. LmLIac. Leod. spec. 6, 36, 1. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 11 p. 260, 17. LmLIoh. Legr. rit. 1, 3, 5, 11. LmLFr. Gafur. op. 5, 8. LmLBart. Ram. 1, 1, pr. p. 2. LmLFr. Gafur. theor. 5, 8, 11. LmLGuill. Pod. 4, 1. LmLFr. Gafur. pract. 1, 7). al. LmLCassiod. inst. 2, 5, 9: quid de David dicimus, qui ab spiritibus immundis Saulem disciplina saluberrimae modulationis eripuit (inde LmLIsid. etym. 3, 17, 3). al. [s.VII] LmLIsid. etym. 3, 15, 1: Musica est peritia modulationis sono cantuque consistens (inde LmLGloss. Boeth. mus. 1, 34, 43, 10. LmLPs.-Osbern. 1. LmLMetrol. 2 p. 67. LmLIoh. Aegid. 3, 2. LmLIoh. Aegid. 3, 12. LmLAnon. Emmeram. pr. p. 66, 36. LmLHier. Mor. 1 p. 9, 30. LmLAnon. Hailspr. pr. p. 64. LmLIac. Leod. spec. 1, 2, 7. LmLPetr. Palm. p. 507. LmLPs.-Theodon. pr. p. 29. LmLComm. Boeth. II p. 32, 34. LmLAnon. Grac.[] p. 14. LmLCompil. Erlang. p. 31. LmLIoh. Cicon. mus. 1, 3 p. 56, 15. LmLNicol. Cap. p. 310. LmLWencesl. Prach. 8. LmLAnon. Couss. XII 1, 5. LmLTrad. Holl. III acc. 13. LmLTrad. Holl. V 4b, 17. LmLFr. Gafur. extr. exord. 21. LmLFr. Gafur. op. 2, 1. LmLBonav. Brix. 2, 14. LmLFr. Gafur. theor. 1, 4, 4. LmLFlor. Fax. 1, 2, 4. LmLSzydlov. 1 p. 10. LmLAnon. Barcin. II p. 328). LmLIsid. etym. 6, 19, 9: Lectio dicitur, quia non cantatur ut psalmus vel hymnus, sed legitur tantum. Illic enim modulatio, hic sola pronuntiatio quaeritur. al. [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 1, 172: ‚modis musicis‘: modulationibus musicis. LmLGloss. Boeth. mus. 2, 14, 12, 1: Armonia Grecus sermo est et dicitur suavis modulatio cum consonantia plurimarum vocum. Unius siquidem vox non proprie armonia dicitur. al. [s.IX] LmLGloss. Mart. Cap. 11/6, 22-4: ‚modulatio‘: cantilena. LmLGloss. Mart. Cap. 121/35, 23-4: ‚melo‘: modulatione. al. LmLRemig. Aut. 45, 9: ‚omnia mela‘: id est omnes modulationes. LmLRemig. Aut. 496, 13: Omnis modulatio ex inaequalibus constat. Si enim aliter fuerit, iam non erit modulatio. LmLRemig. Aut. 500, 7: ‚in modulatione‘: id est cantu. LmLAurelian. 8, 1: Diximus etiam octo tonis consistere musicam, per quos omnis modulatio quasi quodam glutino sibi adherere videtur (inde LmLCompil. Paris. I p. 192). LmLAurelian. 13, 25: in eiusdem versu „cantate Domino“ post primam modulationem maiorem, quae fit in ‚Do-‘ subsequente modulatione altera, quae fit in ‚can<ticum>‘, flexibilis est modulatio duplicata, quae inflexione tremula emittitur vox. al. LmLMus. ench. 8, 29: Modulatio ad principalem protum modum et subiugalem eius (sequitur exemplum). al. LmLScol. ench. 2, 259: quicquid in modulatione suave est, numerus operatur per ratas dimensiones vocum. al. LmLInch. Uchub. 241. al. LmLAlia mus. 139 p. 200. al. [s.X] LmLCant. Quid est cant. c. 482: Quid est cantus? Peritia musicae artis, inflexio vocis et modulatio (inde LmLIoh. Cicon. mus. 2, 30 p. 298, 14). al. [s.XI] LmLBerno prol. 11, 12: sic in cantilena ex veterum auctoritate apta et modesta modulationum coaptatione coniuncta tota animae corporisque compago delectat. al. LmLGuido micr. 15, 1: De commoda vel componenda modulatione (inde LmLMetrol. 44 p. 83). LmLHermann. mus. p. 51 (p. 142b). LmLComm. Guid. 90 p. 107: melodia scilicet, quae modulatio vel harmonia vel cantus dicitur (inde LmLIac. Leod. spec. 6, 60, 1). al. LmLTon. Aug. p. 106a. al. LmLFrut. brev. pr. p. 26: Bene autem modulari est rata tonorum et intervallorum dispositione per legitimos excursus apta modulatione suaves cantus formare. al. LmLPs.-Osbern. 1: musica est cantus totius recta modulatio sive concordia. LmLTheog. Mett. 19, 1 glo. (p. 190a): Armonia est consona vocum modulatio vel coaptatio. LmLIoh. Cott. mus. 17, 17: etsi novae modulationes nunc in ecclesia non sunt necessariae. LmLIoh. Cott. mus. 23, 2: Est ergo diaphonia congrua vocum dissonantia, quae ad minus per duos cantantes agitur ita scilicet, ut altero rectam modulationem tenente alter per alienos sonos apte circueat. al. [s.XII] LmLGuido Aug. 752: repeticio responsorii debet concordari versiculo et secundum litteraturam et secundum modulationem. al. LmLTheinr. Dov. 1, 1 p. 146, 4. al. LmLAnon. Pannain p. 109. al. [s.XIII] LmLInst. patr. 4. LmLMus. man. 8, 9. al. LmLMetrol. 11 p. 68. LmLComm. Boeth. I 1, 12 p. 49. al. LmLIoh. Aegid. 17, 90. al. LmLLambertus p. 252b: Genus vero huius scientie est peritia modulationis armonice, que ex concordantia plurimorum sonorum vel ex compositione longarum breviumque figurarum perficitur. al. LmLAnon. Emmeram. 4 p. 258, 3: dissonantiae modulationem cantuum impediunt. LmLHier. Mor. 20 p. 154, 18: Est autem vulgaris tonus totum modulationis corpus uniuscuiusque cantus. LmLHier. Mor. 25 p. 180, 7: musica mensurabilis est peritia modulationis sono cantuque consistens harmonico tempore mensurata. al. LmLAnon. Couss. IV p. 59, 28: pausatio dicitur tractus inter duas modulationes eiusdem ordinis. al. LmLPs.-Mur. summa 457:[] musica sit modulatio sonorum discreta. al. LmLEngelb. Adm. 4, 7, 2. al. LmLWalt. Odingt. 5, 1, 7. al. [s.XIV] LmLGuido Dion. 1, 4, 483: neume, idest vocum modulationes seu emissiones earum. al. LmLIac. Leod. spec. 6, 69, 41. al. LmLQuat. princ. 3, 33. al. LmLSumm. Guid. 37: Flebilis atque pia ptongi modulatio sexti (inde LmLGob. Pers. p. 188a. LmLAnon. Claudifor. 4, 7, 11. LmLThom. Bad. p. 91. LmLAnon. Carthus. nat. 8, 19. LmLSzydlov. 13 p. 64). al. LmLWillelm. 3, 50: pausa est signum vocis proportionaliter omissae in serie modulationis. al. LmLComm. Boeth. II p. 76, 22: ‚dulcibus modis‘, id est suavibus, iocundis vel amabilibus modulacionibus et cantibus. al. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 2, 30 p. 300, 1. al. LmLUgol. Urb. 1, 16, 7. al. LmLGeorg. Ans. 1, 113: Fiunt itaque modulationes, quotiens voces consone ex accentibus succentibusque permixte certa inter se constiterint habitudine, si alteram latus numeravit minus, maius alteram, vel contra ex his, per quas vocum consonarum distantia numerata est. LmLPs.-Guido corr. 14. al. LmLAnon. Carthus. nat. 1, 9. al. LmLTrad. Holl. I 1, 6, 3: Cantus autem est modulacio vocis naturalis vel instrumentalis regulis artis musice coartata (sim. LmLTrad. Holl. III acc. 25. Mut. Et nota 20. LmLSzydlov. 3 p. 16). al. LmLTrad. Holl. III 17, 3. al. LmLTrad. Holl. VI 26, 13. al. LmLPaul. Paulir. 7, 2, 1 p. 61. al. LmLFr. Gafur. extr. exord. 34. al. LmLFr. Gafur. op. 2, 2. al. LmLIoh. Hoth. exc. p. 43: modulatio sive motus vocum. al. LmLNicol. Burt. 1, 2, 6. al. LmLIoh. Tinct. inv. p. 39. al. LmLGuil. mon. 5 p. 32: Mutatio est signorum et vocis revolutio, non mutato sono et de deductione in deductionem modulationes proferre. LmLAdam Fuld. 1, 1. al. LmLLad. Zalk. A 56: omnis modulatio sive cantus Gregorianus. al. LmLFr. Gafur. theor. 1, 4, 2: ex motu sonum, ex sono verbum et modulationem. al. LmLLe Munerat tract. 6: litera modulatur, non modulatio literatur. al. LmLGuill. Pod. 6, 10. al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 4: solet quandoque ⋅b⋅ mollis qualitas in locum ⋅C⋅ quadrae deducta (quod Ambrosiani saepius observant) modulationem reddere suaviorem. LmLFr. Gafur. pract. 1, 7: in compluribus ecclesiasticis modulationibus. al. LmLFlor. Fax. 1, 2, 1. al. b in Bezug auf Psalmodie und Melodieformeln — with respect to psalmody and melodic formulas [s.IX] LmLAurelian. 19, 5: modulationem omnium versuum per omnes tonos. LmLAurelian. 19, 59: En ordo modulationis in autentu trito, quantum per subiectam exprimi potest figuram: NOIOEANE. LmLComm. br. 101: Item tono sexto hoc quoque modo psalmi ad antiphonam modulantur. ... Sunt etiam propriae ad quasdam antiphonas modulationes suae sicut in hac secundi toni antiphona (sequitur exemplum). al. [s.X-XI] LmLTon. Lugd. 1, 46: uniformiter tenetur modulatio versuum. LmLTon. Lugd. 5, 1 (MüMn): Quintus tropus ... modulationem suae symphoniae orditur a trite diezeumenon et claudit eam in parhypate meson ita: NOEOEANE. al. LmLComm. ton. I 4, 8. al. LmLBerno ton. p. 103a. al. LmLTon. Aug. p. 108a. [s.XI-XII] LmLAnon. Wolf p. 198: Modulatio proti et eius discipuli in suo diapente: „Principium ego sum et finis“. LmLTon. Baumg. 1, 18: Toni pertinentes ad introitum et ad communiones per consuetam modulationem „Gloria Patri“ sicut et responsoriorum satis possunt discerni. al. [s.XIII] LmLAnon. Lovan. p. 498b: primum scilicet modulatio psalmorum communium, secundum modulatio psalmorum „Magnificat“ et „Benedictus“, tertium neoma, que fit in fine antiphonarum; quartum modulatio responsoriorum et versuum; quintum modulatio ad „Venite“, sextum modulatio post introitus missarum. LmLInst. patr. 10. LmLPs.-Mur. summa 1850: Cauda vel finis in cantu est modulatio quedam, que ad sui toni discretionem et ad commendationem tenoris eius fieri solet cantu finito. LmLPs.-Mur. summa 1944: secundum varietatem tonorum variantur modulationes psalmorum, sic et versus responsoriorum. LmLWalt. Odingt. 5, 14, 4: cum trina psalmi „Venite“ modulatione.[] al. [s.XIV] LmLHugo Spechtsh. 564. al. LmLSumm. Guid. ton. 31. [s.XV] LmLIoh. Olom. 8 p. 38: pro psalmorum modulatione. al. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 18 p. 286, 8. LmLIac. Twing. p. 152, 1: Sed neuma est quedam addicio seu modulacio cantus, que additur in fine ultime antiphone super psalmos in vesperis et nocturnis ... Et sicut sunt octo toni, sic sunt eciam octo neume, que sequuntur. LmLWencesl. Prach. 244. al. LmLAnon. Carthus. inton. 16. al. LmLTrad. Holl. II 4, 130: sequitur forma sive modulacio psalmorum. LmLTrad. Holl. III 14, 2. LmLLad. Zalk. B 55: psalmi minores octavi toni secundum usum antiquorum inceptionem suae modulationis habent in ⋅g⋅solreut finali. al. LmLGuill. Pod. 1, 11. LmLFr. Gafur. pract. 1, 8. al. III Zusammenklang — simultaneous sonority [s.IX-X] LmLHucbald. 12: Consonantia siquidem est duorum sonorum rata et concordabilis permixtio, quae non aliter constabit, nisi duobus altrinsecus editis sonis in unam simul modulationem conveniant, ut fit, cum virilis ac puerilis vox pariter sonuerint, vel etiam in eo, quod consuete organizationem vocant (inde LmLComm. Boeth. II p. 186, 34). [s.XI] LmLGuido micr. 20, 5: Cum Pythagoras quidam magnus philosophus forte iter ageret, ventum est ad fabricam, in qua super unam incudem quinque mallei feriebant, quorum suavem concordiam miratus philosopus accessit primumque in manuum varietate sperans vim soni ac modulationis existere, mutavit malleos (inde LmLLambertus p. 253b. LmLCompil. Ticin. A 9). al. [s.XV] LmLHerb. Tr. 2, 9 p. 57: ratio discutiens comperit ... non unisonam, sed aequisonam modulationem diapason videlicet resonare. ex errore ed. pro mutatio: LmLIoh. Olom. 6 p. 24.