Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
irquellen sw. v.
sw. v., mhd. erqueln, nhd. erquälen; vgl. as. aquellian, ae. ácwellan (vgl. auch Bosw.-T., Suppl. S. 6). — Graff IV,653.
ar-chuelit: part. prt. Gl 1,226,26 (Ra; zu chu- vgl. Kögel S. 88). — er-cheleto: part. prt. nom. sg. m. Nb 224,6 [180,26/27].
ar-qhuelit: part. prt. Gl 1,109,12 (R; -uelit auf Rasur). — ar-quel-: 3. sg. -it Gl 2,285,47 (M); 1. pl. -emes Mayer, Griffelgl. S. 95,440 (Vat. Ottob. lat. 3295, Gll. 9. Jh.?); er-: 3. sg. conj. prt. -iti Mayer, Glossen S. 54,6 (clm 4542, Hs. 9. Jh.); ar-: part. prt. -it Sprachwiss. 39,392,36; ir-qual-: 3. pl. prt. -tun O 5,9,29; 3. pl. conj. prt. -tin 1,11.
Wohl verschrieben (vgl. Splett, Sam.-Stud. S. 57): ar-qhellente: part. prs. nom. pl. m. Gl 1,79,34 (R; zu qh- für in R häufigeres qhu- vgl. Wüllner S. 19; zu -e vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 193 Anm. 4).
Verstümmelt: ar-chelit°.°: 3. sg. prt. AJPh 55,231 (nach -t evtl. noch -a zu ergänzen, vgl. Schulte, Gregor S. 212,126).
jmdn. (auch Tiere) zu Tode quälen, töten: a) mit Akk. d. Pers.: mit fiuru sie nan (Jesus) brantin, mit wazaru ouh irqualtin, odo ouh mit steinonne: mit wiu segenotis thu thih thanne? O 5,1,11. ist thir unkund ouh nu thaz ... wio nan (Jesus) ouh irqualtun, zi tode nan firsaltun thie unse heroston joh alle these furiston? 9,29; — auch von Tantalus, der als Strafe ewige Qualen leiden muß: der fore durste ercheleto Tantalus . ter neruohta do des uuazeres Tantalus longa siti perditus . spernit flumina [vgl. perditus: consumptus, Rem.] Nb 224,6 [180,26/27]; b) Glossen: zasnitan arqhuelit ł haupites pilaosit desectum (vgl. Splett, Sam.-Stud. S. 68; Steinm. defectum) decollatum (PaKRa irhelsen, KRa noch abairquicken) Gl 1,109,12. archuelit peremptus interfectus 226,26. arquelit [dum ... spiritus dormit, improvisa mors veniens ... eum quem dominum domus invenerit dormientem,] necat [Greg., Hom. I, 13 p. 1483] 2,285,47. erqueliti [divinitas (Jesu) passionis tempore latuit, quae (ihn, Leviathan)] necaret [ders., Hom. II,25 p. 1550] Mayer, Glossen S. 54,6. arquelit [spem mentita seges, bos est] enectus [arando, Prisc., Inst. II,470,16 = Hor., Ep. I,7,87] Sprachwiss. 39,392,36; bildl. auch vernichten, von Abstr.: archelit [quia nimirum carnalis delectatio mentem quam] infecit [obscurat, Greg., Dial. 4,37 p. 437] AJPh 55,231 (zu einer interpretierenden Übers. von inficere ‘vergiften’ bzw. einer möglichen Verwechslung mit interficere ‘töten’ vgl. Schulte, Gregor S. 212,126); substant.: Tötender, Scharfrichter: pano arqhellente carnifex interfectores Gl 1,79,34 (PaK irslahâri); — hierher wohl auch: arquelemes [illic enim duplici culparum telo percutimur: hic tripliciter] iugulamur [Hrab., Poenit. XXI, PL 112,1414C] Mayer, Griffelgl. S. 95,440 (zur Wiedergabe des lat. Passivs in der Hs. vgl. ebda. S. 147 f.; oder ist ein sonst nicht bezeugtes irquelan st. v. ‘sich zu Tode quälen, sterben’ anzusetzen?).
Abl. irquelida.