hypatos

hypatos -e, -on (ὕπατος) ‚höchster‚ oberster‘ (in der graphischen Darstellung des Tonsystems) — ‘highest, most superior’ (in the visual representation of the tonal system) 1 zur Benennung des tiefsten Tetrachords (B-E) — for designation of the lowest tetrachord (B-E) [s.I a.Chr.] LmLVitruv. 5, 4, 7: Tetrachorda autem sunt quinque: primum gravissimum, quod Graece dicitur υπατον, secundum medianum, quod appellatur μεσον, tertium coniunctum, quod συνημμενον dicitur, quartum disiunctum, quod διεζευγμενον nominatur, quintum, quod est acutissimum, Graece υπερβολαιον dicitur. [s.XI] LmLPs.-Berno mon. 5, 6: Quorum (sc. tetrachordorum) primum est ⋅B⋅C⋅D⋅E⋅, quod hypaton, id est principale, dicitur. al. LmLOliva 11: Ipaton (sc. tetrachordum) ab ipatis, idest gravibus. [s.XV] LmLErasm. Hor. p. 84a: quinque tetrachorda ... hypaton, hoc est principale tetrachordum, quod omnium est gravissimum. 2 zur Benennung der Saiten bzw. Töne des tiefsten Tetrachords (B-E) — for designation of the strings or the notes of the lowest tetrachord (B-E) [s.I a.Chr.] LmLVitruv. 5, 4, 5: Stantes autem sunt, qui inter mobiles sunt interpositi. Continent tetrachordi coniunctionem et e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes; appellantur autem sic: proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete synhemmenon, paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. LmLVitruv. 5, 5, 4: diatessaron ad chromaticen hypaton. LmLVitruv. 5, 5, 5: diatessaron ad diatonon hypaton. al. [s.V] LmLMart. Cap. 9, 931 (inde LmLGloss. Mart. Cap. 954/368, 1-2. sim. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 50 p. 324, 12). [s.VI] LmLBoeth. mus. 1, 20 p. 209, 3: Histiaeus vero Colophonius decimam in graviorem partem coaptavit chordam, Timotheus vero Milesius undecimam, quae, quoniam super hypaten atque hyperhypaten (ed. parhypaten)[] sunt additae, hypate quidem hypaton vocatae sunt, quasi maximae magnarum aut gravissimae gravium aut excellentes excellentium. Sed vocata est prima inter XI hypate hypaton, secunda vero parhypate hypaton, quoniam iuxta hypaten hypaton collocata est (inde LmLFrut. brev. 1 p. 29. LmLReg. Prum. 14, 8. LmLIac. Leod. spec. 5, 4, 24-27. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 45 p. 320, 3. LmLFr. Gafur. op. 5, 1. LmLFr. Gafur. theor. 5, 1, 10). LmLBoeth. mus. 1, 20 p. 211, 22: Sed quoniam rursus mese non erat loco media, sed magis hypatis accedebat, idcirco super hypatas hypaton addita est una chorda, quae dicitur proslambanomenos ... tonum integrum distans ab ea, quae est hypate hypaton (inde LmLReg. Prum. 14, 6. LmLAnon. Bernh. 2, 23. LmLFrut. brev. 1 p. 31. LmLComm. Boeth. I 1, 20 p. 59. Ioh. Cicon. 2, 50 p. 326, 16-19. LmLUgol. Urb. 1, 5, 18. sim. LmLGuill. Pod. 2, 12). LmLBoeth. mus. 1, 21 p. 213, 3: Cum sint igitur quinque tetrachorda: hypaton, meson, synemmenon, diezeugmenon, hyperboleon, in his omnibus secundum diatonum cantilenae procedit vox per semitonium, tonum et tonum in uno tetrachordo, rursus in alio <per> semitonium, tonum ac tonum ac deinceps (inde LmLHier. Mor. 9 p. 44, 14. LmLIoh. Cicon. mus. append. 1 p. 392, 8. LmLUgol. Urb. 5, 41, 16). LmLBoeth. mus. 1, 24 p. 217, 22: hypate meson duo tetrachorda coniungens eadem hypaton ac meson tetrachorda in superiore descriptione iunxit. LmLBoeth. mus. 1, 26 p. 218, 23: Albinus autem earum nomina Latina oratione ita interpretatus est, ut hypatas principales vocaret, mesas medias, synemmenas coniunctas, diezeugmenas disiunctas, hyperboleas excellentes (inde LmLReg. Prum. 14, 41. LmLEngelb. Adm. 1, 15, 17. LmLIac. Leod. spec. 5, 6, 2. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 47 p. 322, 3. LmLUgol. Urb. 5, 44, 30. LmLFr. Gafur. op. 5, 1. LmLFr. Gafur. theor. 5, 1, 18). LmLBoeth. mus. 4, 11 p. 334, 8: Divisum est igitur hypaton tetrachordum secundum tria genera, diatonicum, chromaticum, enarmonion (inde LmLIac. Leod. spec. 5, 36, 10). al. [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 20, 199. al. [s.IX] LmLRemig. Aut. 503, 5. al. LmLHucbald. 37. LmLMod. Ecce modorum 9: Secundus tropus habet tetrachorda duo, meson et hypaton. eqs. [s.X-XI] LmLTon. Lugd. pr. 10. LmLBerno prol. 9, 4: Finales ergo sunt lycanos ypaton, ypate meson, parypate meson, lychanos meson. LmLPs.-Berno mon. 5, 6. al. LmLOdor. Sen. p. 198. al. LmLOliva 11: Ipaton (sc. tetrachordum) ab ipatis, idest gravibus. LmLWilleh. Hirs. 3 (c. 2), 3: In ipsis quindecim chordis inveniuntur tetrachorda nominibus, genere, specie valde diversa, id est tetrachordum hypaton, meson, diezeugmenon, hyperboleon. Item tetrachordum gravium, finalium, superiorum, excellentium. al. LmLAribo 2 p. 11: Tetrachordum gravium secundum Guidonem constat ⋅A⋅B⋅C⋅D⋅, quod idem iuxta Boetium est proslambanomenos, hypate hypaton, parhypate hypaton, lichanos hypaton (inde LmLQuaest. mus. 1, 6 p. 16). al. LmLFrut. brev. 11 p. 91: tetrachordum hypaton, quod est quintum, ab hypate meson ad hypaten hypaton, id est ab ⋅E⋅ ad ⋅B⋅, ... consummabitur. al. LmLTheog. Mett. 13, 1-2 (p. 187b). [s.XII] LmLGuido Aug. 59. [s.XIII-XIV] LmLWalt. Odingt. 3, 4, 25. LmLIac. Leod. spec. 6, 22, 5: Nam secundum Boethium tetrachordum hypaton ascendendo incipit ab hypate hypaton et terminatur in hypaten meson. Sed sequaces Boethium tetrachordum gravium incipiunt ab ⋅A⋅ et terminantur in ⋅D⋅, idest a proslambanomeno in lichanon hypaton. LmLIac. Leod. spec. 6, 22, 13: Conveniunt tetrachordum gravium et finalium cum tetrachordo hypaton et meson, quia tam haec quam illa coniuncta sunt. al. Anon. Meyer 11, 1. LmLComm. Boeth. II p. 300, 39. al. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 2, 36 p. 310, 21. al. LmLUgol. Urb. 5, 44, 24: una eademque corda, scilicet hypatemeson duo tetracorda hypaton atque meson coniungit. LmLGeorg. Ans. 2, 73. al. LmLIoh. Legr. rit. 1, 1, 7, 5: Has igitur Graeci quindecim cordas in quatuor primo divisere tetracordis primum appellantes tetracordum hypaton, id est gravissimarum. LmLFr. Gafur. op.[] 5, 1: tria tantum prima in endecacordo thetracorda, scilicet hypaton, meson et diezeugmenon (sim. LmLFr. Gafur. theor. 5, 1, 15). ibid. al. LmLBart. Ram. 1, 1, 3 p. 7: Primum autem tetrachordum Graece hypaton, quod est principalium sive inferiorum Latine, secundum tetrachordum Graece meson, Romane mediarum. LmLIoh. Hoth. exc. p. 54. al. LmLGuill. Pod. ench. 13 p. 375. LmLGuill. Pod. 2, 12. al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 4. LmLErasm. Hor. p. 85a. al. LmLMon. In primis divide p. 6, 18. LmLMon. Si regularis 20. 3 unspezifisch: zur Benennung tiefer Saiten bzw. Töne — unspecific: for designation of lower strings or notes [s.IV] LmLCalc. 40: harmonici modulantes organa inter duos extimarum fidium limites, gravissimae hypates et acutissimae netes, alias internectunt medias dispari strepitu tinnituque chordas. LmLMacrob. 2, 4, 11: netas et hypatas aliarumque fidium vocabula percurrere. [s.X-XI] LmLAnon. Bernh. 2, 25: Parypate ypaton quasi iuxta ypaton (sim. LmLComm. Boeth. I 1, 20 p. 58. LmLIac. Leod. spec. 5, 4, 9) (? cf. Boeth. mus. 1, 20 p. 209, 7: parhypate hypaton, quoniam iuxta hypaten hypaton collocata est). [4 irrtümlich: zur Benennung des tetrachordum principalium (oder gravium?) — erroneously: for designation of the tetrachordum principalium (or gravium?)] [s.XIII] LmLEngelb. Adm. 4, 7, 18: cum in tragicis cantibus, qui continent vel magnam laudem vel magnam vituperacionem, que sunt duo extrema, semper medium fugiatur, ideo cantantur in yppaton et parypaton, i. e. in principalibus seu gravibus, quorum cantus habent se ad gravius extremorum in vocibus et ad forcius. v. hypate hypaton, lichanos hypaton, parhypate hypaton, proslambanomenos hypatonsubst.