Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
gilimphan st. v.
st. v., mhd. gelimpfen, nhd. (älter) glimpfen; ae. gelimpan; vgl. mnd. gelimpen sw. v. — Graff II,215 f.
Praes.: ka-limph-: 3. pl. -ant Gl 2,97,51/52 (clm 19417, 9. Jh.); part. dat. sg. f. -anteru 101,7/8 (ebda.). 4,323,9 (mus. Salzb., 9. Jh.); -enteru 2,101,6 (2 Hss., darunter clm 14747, 9. Jh.); ki-: 3. sg. -it 312,5 (Rb). Beitr. 52,158 (clm 6277, 9. Jh.); ga-: inf. -an Gl 2,97,53 (clm 14747, 9. Jh.); part. dat. sg. f. -entero 113,66 (M); gi-: 3. sg. -it Beitr. (Halle) 85,94,139 (Oxf. Laud. Lat. 108, Gll. 9. oder 10. Jh.). T 12,7. 14,2. 21,6. 22,4. 69,6. 87,5. 103,3. 114,1. 119,4. 8. 122,1. 132,3. 161,5. O 4,17,22; 3. pl. -ent Gl 2,92,31 (Würzb. Mp. th. f. 146, 9. Jh.). T 133,13; 3. sg. conj. -a 91,4 (-a in -e korr., Anm.); 3. pl. conj. -en Gl 2,79,8 (mus. Brit. Arund. 514, 10./11. Jh.); part. acc. pl. m. -anta 92,28 (Würzb. Mp. th. f. 146, 9. Jh.; gilīph-); ge-: 3. sg. conj. -e 59,38 (Eins. 179, 10. Jh.); ki-limpf-: 3. sg. -it 4,300,23 (Carlsr. Aug. CXXIX, 10. Jh.); gi-: dass. -it T 145,4. 185,5; ka-limf-: 3. pl. -ant Gl 2,97,51. 106,19 (M); part. -anti H 8,7,3; dat. pl. -antem S 253,25 (B); ke-: 3. sg. -it 203,9 (B). 209,8 (B); -et Nb 222,7 [179,13]; part. dat. pl. -anteem S 237,29/30 (B; das erste m aus h korr., Steinm.); gi-: 3. sg. -it T 87,5. 90,4. 92,1. 166,3; ge-: dass. -et Nb 202,5 [167,4]. Ni 541,28 (-i- aus r korr.). 556,5 (2) [53,24. 69,25/26. 26]; 3. sg. conj. -e Nb 283,28 [219,3]; gi-linpfit: 3. sg. T 139,9; -linfit: dass. 218,4.
Praet.: gi-lampf: 3. sg. T 97,8. 141,18. 149,7; -lamf: dass. 87,1. 99,4. 103,5. 138,3. OF 5,9,45; ge-: dass. Nc 707,20 [23,11]. Ni 556,5 [69,26]; gi-lanf: dass. T 220,5. 227,2. 232,2.
gi-lumphi: 3. sg. conj. Gl 2,278,33 (M, 3 Hss., davon 2 -lūphi).
Verschrieben: ka-limfam: inf. S 233,7 (B; Ausg. -an); ki-limpsit 3. sg. Gl 5,19,32 (Carlsr. Aug. CCXXXVII, 9./10. Jh.; l. kilimpfit, Steinm.); ke-lippid: dass. 2,143,43 (Leipzig Rep. II. A. 6, 9. Jh.; nach Frank, Glossen S. 22 Fehlen des Nasalstriches).
cilinpf..Mayer, Glossen S. 16,23 s. gi-limphlîh.
angemessen sein, gebühren, zukommen, sich ziemen: a) jmdm. (auch einer Gemeinschaft)/einer Sache zukommen, gebühren, entsprechen, für jmdn./etw./in bezug auf etw. passend, geeignet sein: mit Dat. d. Pers./Sache/abstr. Dat.: uzzan unsaremu inhucti kalimfanti dinaz trinchem lid sed nostro sensui conpetens tuum bibamus poculum H 8,7,3. fone diu gibet tiu natura iogelichemo . dia stat tiu imo gelimfet sed dat natura cuique quod convenit Nb 202,5 [167,4]. haranider uuartendo chiuset . uuaz iogelichemo gelimfe respexit . quid unicuique conveniat 283,28 [219,3]; — mit ana + Dat.: an dien est (sc. lat. est) negelimfet . so iz ist in currere unde in ambulare non differre inter currit et currens est. In his vero in quibus est non convenit . ut in eo quod est currere vel ambulare . idem faciunt Ni 541,28 [53,24]; — mit Adv.: aber dien anderen ahon umbe sih rinnenten . geteta si mit iro giezon under sie gemisten . dia metemscaft tiu darazu gelamf quibusdam rivulis intermixtis quantum pensabat moderatio temperabatur Nc 707,20 [23,11]; pediu negelimfet nieht sament . taz sunderigo gelamf [vgl. quare sola illa singillatim praedicata . recte iuncta praedicantur, Boeth., Comm. II] Ni 556,5 [69,25/26. 26]; — Glossen: gelimphe [quo fit, ut si quem famae praedicatio delectat, huic in plurimos populos nomen profere nullo modo] conducat [Boeth., Cons. 2,7 p. 45,40] Gl 2,59,38. gilimphen [tu (Schöpfer des Himmels) numeris elementa ligas, ut frigora flammis arida] conveniant [liquidis, ebda. 3,9 p. 71,11] 79,8. gilim- phanta [quod si nullo invitante inordinate superveniat, et aliquos vel ordinare praesumpserit vel quoslibet actus illi ecclesiae] competentes [, ad se qui minime pertinent, usurpare tentaverit, Conc. Ant. XIII, PL 84,126] 92,28. gilimphent [manifesta autem esse oportet quae ecclesiae] competunt [eorum presbyterorum et diaconorum, ebda. XXIV, PL 84,128] 31. kalimfant aliter karisent [quae parochiae propriae, et villis, quae sub ea sunt,] competunt (pertinent) [Can. apost. XXXV p. 114] 97,51, z. gl. St. kalimfant ł kirisent competunt 106,19. kalimphenteru odo garisenteru [de honore monachis] competente [Conc. Chalc. IV, Überschr. p. 134] 101,6. 113,66. 4,323,9. kelippid [sciant, quod sibi omnes, qui male docent, discere magis, ac magis] competat [, quam docere, Decr. Cael. I p. 216] 2,143,43. gilumphi [mos apud veteres fuit, ut si quis eam quae sibi] competeret [, accipere uxorem nollet, ille ei calceamentum solveret, qui ad hanc sponsus iure propinquitatis veniret, Greg., Hom. I,7 p. 1458] 278,33. kilimphit [sed dignum est ut quisquis se in poenitentia macerat, etiam hoc quod sibi iuste] competit [, interdicat, ebda. I,16 p. 1495] 312,5. kilimphit [si quis autem ignorat, ignorabitur. Quae nimirum pastorum saepe imperitia meritis] congruit [subiectorum, Greg., Cura 1,1, PL 77,15 A] Beitr. 52,158; — hierher vielleicht auch: ob is gilimphit [quod] si absurdum (darüber inconveniens) [est ipsius magis esse credenda est quae tanto doctrinae suae fulget eloquio, Paulus, Ep.] Beitr. (Halle) 85,94,139 (zur semant. Inadäquatheit u. zu is für iz vgl. Moulin-Fankhänel, Würzb. Ahd. (Habilschr.) S. 548 f., 5). .. kalimfan .. cibi autem perceptionem solus percipiat mensura vel hora qua praeviderit abbas ei conpetire S 233,7; b) unpersönl.: es ist jmdm. angemessen, es ziemt sich für jmdn., etw. zu tun; jmd. soll, muß etw. tun, mit Dat. d. Pers. u. Inf./zi + Inf.: uzzan so discoom kerisit hoorreen demu meistre so ioh imu forakesehantilihho indi rehto kelimfit alliu kesezzan sed sicut discipulis convenit oboedire magistro ita et ipsum provide et iuste concedet cuncta disponere S 203,9. suuigeen indi horran diskin kelimfit tacere et audire discipulum convenit 209,8. so gilimphit uns zi gifullenne al reht sic enim decet nos implere omnem iustitiam T 14,2. then quad her: uuanta andren burgin gilimphit mir zi gotspellonne gotes rihhi quia et aliis civitatibus oportet me evangelizare regnum dei 22,4. goumon inti gifehan thir gilampf, uuanta theser thin bruoder tot uuas inti arqueketa aepulari autem et gaudere te oportebat, quia frater tuus hic mortuus erat et revixit 97,8. tho quad imo Petrus: zisperi oba mir gilimphit mit dir zi sterbanne etiamsi oportuerit me mori tecum 161,5; ferner: 12,7. 99,4. 114,1. 119,4. 149,7 (alle oportere); c) unpersönl.: es ist angemessen, ziemt sich, daß jmd. etw. tut, daß etw. geschieht: mit Nebens.: irkenni selbo thisu wort joh dua thaz suert widorort, gilimphit, theih thiz wolle joh thaz giscrib irfulle O 4,17,22. ia gilamf, so sie gisagetun, fon Christe sulich zelitun, er al iz sus so irfulti joh selbo sulich thulti [vgl. nonne haec oportuit pati Christum ...? Luc. 24,26] 5,9,45 (F, limphan PV). des nesi dih vuunder . uuanda daz kelimfet . so dih Plato lerta . taz tiu uuort tien gehaft sin . fone dien man siu sprichet nihil est quod admirere . cum didiceris Platone sanciente . oportere sermones cognatos esse rebus de quibus loquuntur Nb 222,7 [179,13]; — mit Acc. c. Inf./zi + Inf.: gilamf inan uaran thuruh Samariam oportebat autem eum transire per Samariam T 87,1. mih gilimphit uuirkan sinu uuerc thie mih santa, unz iz tag ist me oportet operari opera eius qui misit me, donec dies est 132,3. noh thanne ni uuestun sie giscrib, thaz inan gilanf fon tode zi arstantanne nondum enim sciebant scripturam, quia oportet eum a mortuis resurgere 220,5; ferner: 21,6. 90,4. 91,4. 92,1. 227,2. 232,2 (alle oportere); Glossen: ni gilimphit es geht nicht an: ni kilimpfit [verumtamem oportet me hodie et cras et sequenti die ambulare: quia] non capit prophetam perire [extra Ierusalem, Luc. 13,33] Gl 5,19,32, z. gl. St. ni kilimpfit non capit prophetam perire. Id est non consequitur 4,300,23; — mit Inf./zi + Inf.: bithiu gilimphit in sambaztag uuola zi tuonne ideoque licet sabbato bene facere T 69,6. uuanta in Hierusalem ist stat dar gilimphit zi bettonne quia in Hierusolymis est locus ubi adorare oportet 87,5. sehs taga sint in then gilimphit zi uuirkenne sex dies sunt in quibus oportet operari 103,3. uuanta gilinfit then mannes sun zi selenne in hant suntigero manno quia oportet filium hominis tradi in manus hominum peccatorum 218,4; ferner: 87,5. 103,5. 119,8. 122,1. 139,9. 141,18. 145,4. 166,3. 185,5 (alle oportere); d) in Nachbildung der lat. Konstr., mit zi + Dat. d. Pers. u. fona + Dat. d. Pers.: thaz quad her, nalles fon then armon ni gilamf ci imo, oh bithiu uuanta her thiob uuas dixit autem hoc non quia de egenis pertinebat ad eum, sed quia fur erat T 138,3; e) in Vermischung von persönl. u. unpersönl. Konstr.: thiu (sc. scaf) ni sint fon thesemo euuiste: thiu gilimphent mir zi halonne, inti mina stemma horent quae non sunt ex hoc ovile, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient 133,13; f) im Part. Praes., adjekt.: angemessen, von den Zeiten im Kloster: citim kelimfanteem indi kekeban sin dei ze kebanne sint horis conpetentibus et dentur quae tanda sunt S 237,29/30; ferner: 253,25 (conpetere).
Abl. gilimph, gilimphida; vgl. ungilimphanti. [Blum]