lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

gar(a)uuen

nur ahd. · 1 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
1 in 1 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
4
Verweise raus
0

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

gar(a)uuen sw. v.

Bd. 4, Sp. 103
gar(a)uuen
sw. v., mhd. gerwen, garwen, nhd. gerben; as. gar(u)wian, ger(i)wian, gir(i)wian, mnd. gerwen, gēren, mnl. gerwen; ae. gearwian, gerwan, gierwan, girwan, gyrwan; an. göra, görva, gera. — Graff IV,243 ff., auch 246 f. s. v. garôn, sih garôn, gagarôn.
ka-karuuit: part. prt. Gl 1,97,2 (R; -caruit). 157,29 (R; cacaruit); ki-: dass. S 266,21 (B; -vv-); ga-: dass. F 21,1; garuu-: 3. pl. -ent Np X Cant. grad. (= S. XI,11; -w-); 2. pl. imp. -et T 13,3. 21; inf. -en 2,7; inf. dat. sg. -enne 4,17; 1. sg. prt. -ita 125,6; ki-: part. prt. -it Gl 1,132,40 (Ra; -u-); gi-: dass. -it T 57,7; ge-: dass. -et Npw 30,20.
karauu-: 3. sg. -it S 213,21 (B); 3. sg. conj. -e 202,2 (B); inf. dat. sg. -enne 190,1 (B). 192,15 (B); ka-: part. prt. -it Gl 1,122,7 (Pa; -c-; s. u. I,3). 132,41 (Pa; cac-); ki-: dass. -id ebda. (K); garauu-: 1. sg. -u T 162,1 (-vvu); -o Gl 2,668,55; 2. pl. -et T 141,26; 1. pl. conj. -emes 157,1; 2. sg.imp. -i 31,3; 1. pl. imp. -emes O 2,3,55; 2. pl. imp. -et T 157,4; inf. -en 162,1. O 4,15,11; 3. sg. prt. -ita T 107,1. 108,6; 3. pl. prt. -itun 157,5. 214,2; 3. pl. conj. prt. -itin 136,1; gi-: part. prt. -it Sweet, OET S. 4,6/7 (Erf. Gl., 9. Jh.). — kareuuent: 3. pl. Nc 785,24 [139,22]; gareuu-: 1. sg. -o Np 88,5; -en W 125,6 (CK; -uv- B); 3. pl. -ent Nc 785,27 [139,25]. Npw De ps. gr. 7; 3. sg. conj. -e Np 108,19; inf. -en Nc 740,13 [75,12]. Npw 105,7; part. prs. -ende Np 64,7; ke-: part. prt. -et 88,3; gi-: dass. -it Npw 118 X,175; ge-: dass. -et Nc 786,28 [141,10]. Np 30,20. 67,11. Npw 50,10. 108,7. 111,7. — gariuu-: 2. sg. -is Gl 1,494,30 (Würzb. Mp. th. f. 3, 8. Jh.); 3. pl. -int Np Cant. grad. (546,24); inf. -in Npgl 84,14; gi-: part. prt. -it Npw 142,8.
garot-: 1. sg. prt. -a W 80,6 (BCK); 2. sg. prt. -os O 1,15,18 (FPV); -as ebda. (D; korr. zu garates); 3. sg. prt. -a 1,3,49 (P; -a- aus -o- korr. V). 3,4,12. 5,20,69. 23,26 (PV); 3. pl. prt. -un Gl 2,98,41; 3. sg. conj. prt. -i O 1,23,21 (FP; korr. aus garati V); garoda: 1. sg. prt. W A 80,6. — garutun: 3. pl. prt. S 1,5 (Hildebr.). — karat-: 3. sg. prt. -a S 206,22 (B); 3. sg. conj. prt. -i Gl 1,273,65/66 (Jb-Rd). Thoma, Glossen S. 15,11; ke-: part. prt. nom. sg. m. -er S 211,14 (B); garat-: 2. sg. prt. -es O 1,15,18 (D, korr. aus garotas); 3. sg. prt. -a 5,23,26 (F); 3. sg. conj. prt. -i 1,23,21 (V, korr. zu garoti); gi-gara: part. prt. nom. sg. m. Gl 2,37,64. — caret-: 3. sg. prt. -a Nc 697,38 [15,4]; 3. pl. prt. -on Np 34,8 (k-); garet-: 2. sg. prt. -ost 64,10. 98,4; 3. sg. prt. -a O F 1,3,49. NpNpw 32,14. 102,19; -i S 169,32; 3. pl. prt. -un O 4,2,7; -on Npw 34,8; 3. sg. conj. prt. -î Nb 153,5 [164,5]; ge-: part. prt. nom. sg. m. -er Nc 742,11 [78,14]; nom. sg. f. -iu 785,14 [139,13]; -a 748,24 [87,14]. — gartun: 3. pl. prt. Gl 2,108,56 (M).
geruu-: 3. sg. -it Mayer, Griffelgl. S. 72, 296 (Vat. Ottob. lat. 3 295, 9. Jh.; oder verschr. für 3. sg. prt.?); inf. -on Gl L 329. 331; inf. dat. sg. -ane 335; part. prs. -indi Pw 64,7 = Gl L 328; 1. sg. prt. -ida Gl L 333; 2. sg. prt. -idos Pw 67,11 = Gl L 330; -edos Pw 64,10; 3. pl. prt. -idon Gl L 326; ge-: part. prt. -ot 332. — gereuuedos: 2. sg. prt. Gl L 327. — [gi-gerugid: part. prt. Pk 111,7].
gorota: 3. sg. prt. O 1,3,49 (V, go- zu ga- korr.).
Verschrieben: garuuitum: 3. pl. prt. Gl 2,98,38/39; gafruuitun: dass. 43 (clm 19 417, 9. Jh.); verstümmelt: ..geruuida: part. prt. nom. pl. f. Gl L 334 (Ausg. gegeruuida). I. transitiv: 1) jmdm. etw., etw. zu etw., etw. bereiten, vorbereiten, zurechtmachen: mit Akk. u. Dat.: do gareti sanctus Johannes baptista den uuech demo gotis sune S 169,32. der (d. h. das ewige Leben) forahtantem cotan kekarater ist qui timentibus deum praeparata est 211,4. uuanta ih faru garauuen iu stat quia vado parere vobis locum T 162,1. thia heili, thia thu uns garotos O 1,15,18. thaz guates uns er garota [vgl. quae praeparavit deus iis, qui diligunt illum, 1. Cor. 2,9] 5,23,26. dien habest du gegareuuet folla suozzi NpNpw 30,20. keistlicha fuora garetost du in parasti cibum illorum Np 64,10. daz euuiga fiur daz ... gegareuuet ist demo tiefele unde allen sinen engilin Npw 108,7, ferner: S 206,22. F 21,1 (lückenhaft). T 162,1 (alle praeparare). O 1,23,21. 4,15,11. Npgl 84,14. Npw 50,10. 111,7 (alle parare). 118 X, 175. 142,8; spez. jmdm. den Tod bereiten: den dod kareton sie mir [vgl. mortem ... quam occulte ipsi domino nostro moliebantur, Br.] NpNpw 34,8; mit Akk. u. Dat. u. zi + Dat.: thaz wazar er yrscutita joh in zi heile iz garota O 3,4,12; mit Dat. u. zi + flekt. erw. Inf.: uuar uuili thaz uuir garauuemes thir zi ezzanne ostrun? ubi vis paremus tibi comedere pascha? T 157,1; mit Akk. (bzw. Nom.) u. zi + flekt. erw. Inf.: ze karauuenne sint herzun vnseriv indi lihhamun dero vvihono piboto dera horsamii ze chamfanne praeparanda sunt corda nostra et corpora sanctae praeceptorum oboedientiae militanda S 190,1; etw. für jmdn. herrichten, mit Objektsatz u. Dat. + Adv.: ther (Johannes) imo (Jesus) ingegin garota, thaz worolt missiworahta O 1,3,49 (Kelle 3,300 u. Piper 2,160 als Komp. ingegingarauuen); mit Akk.: garutun se iro guđhamun S 1,5. garuuet trohtines uueg parate viam domini T 13,3. seno min tagamuos garuuita ih ecce prandium meum paravi 125,6. garauuitun piminzun inti thia salbun, thaz sie quęmenti salbotin inan paraverunt aromata et unguenta 214,2. intfahet ... richi, thaz er garota êr anagengi worolti [vgl. possidete paratum vobis regnum, Matth. 25,34] O 5,20,69. fone sinero seledo dia er gareta . sah er uber alle die in erdo sizzent de praeparato habitaculo suo NpNpw 32,14. in sanctis predicatoribus uuirt kegareuuet din uuarheit in caelis praeparabitur veritas tua Np 88,3. ne mac got gareuuen den tisc in dero uuosti? Npw 105,7 (Np parare), ferner: T 4,17. 13,21. 157,5 (alle parare). O 4,2,7 (facere). Pw 64,10. NpNpw 102,19 (beide parare); im Part. Praet.: findit (hus) zuomigaz mit besemen gifurbit inti gigaruuit invenit vacantem scopis mundatam et ornatam T 57,7; mit erw. Inf.: [gigerugit herze is gitraugian an drahtine giuasttanad is paratum cor eius sperare in domino confirmatum est Pk 111,7;] Glossen: kacaruit conpositus Gl 1,97,2. cacaruit conposita 157,29. geruuidon [peccatores ...] paraverunt [sagittas suas in pharetra, Ps. 10,3] Gl L 326. gereuuedos parasti [in conspectu meo mensam, Ps. 22,5] 327. geruuon [numquid et panem poterit dare, aut] parare [mensam populo suo? Ps. 77,20] 329. gegeruuot praeparabitur [veritas tua in eis (in caelis), Ps. 88,3] 332. geruuida ic [illuc producam cornu David,] paravi [lucernam Christo meo, Ps. 131,17] 333. geruuane [praeibis enim ante faciem domini] parare [vias eius, Luc. 1,76] 335, hierher wohl auch: kigaruit (Ra, cazumftit Pa K) cacarauuit cahrustit elimatus expolitus ornatus Gl 1,132,40. 41. 2) jmdn. für jmdn., gegen jmdn., zu etw. vorbereiten, bereiten, mit Akk. u. Dat./ gagan + Dat./ lat. ad + Gerund.: (Johannes) ferit fora inan ... garuuen truhtine thuruhthigan folc parare domino plebem perfectam T 2,7. predicatores gagen in gareuuende . in dinero tugede praeparans montes in virtute tua Np 64,7. so gareuue in der fluoh ad malefaciendum 108,19. 3) jmdn. (mit etw.) bekleiden, schmücken: mit Akk. u. mit + Dat: Minerva diu maged . careta daz mageti mit iro smocchen (so S.-St.) interula ... virginem virgo contexit Nc 697,28 [15,4]. tiu uuolla ... mit tero sie iro biscofa gareuuent 785,27 [139,25]; im Part. Praet.: diu gefehta unde diu ziero gegareta Iuno Iuno ... diversicoloris . illustris ornatibus ac varia 748,24 [87,14]; Glossen, Lückenhaftes: gigara [qui] segmentatus [mediis altaribus adstat, Ar. II,343] Gl 2,37,64 (‘mit dem Priesterornat geschmückt’). gigarauuit praetextatus Sweet, OET S. 4,6/7. gegeruuida [filiae eorum compositae:] circumornatae [ut similitudo templi, Ps. 143,12] Gl L 334. si intvvatot .. eikenem .. keuuatoter .. si kikarvvit exuatur rebus propriis quibus vestitus est et induatur rebus monasterii S 266,21; ferner: Nc 785, 14 [139,13] (induere). 786,28 [141,10]; hierher vielleicht auch: numpft kacarauuit sint excubias (l. exubias) indumenta sunt Gl 1,122,7 (nach Splett, Stud. S. 187 ist indumenta, veranlaßt durch das folg. sunt, als Verbform aufgefaßt u. übersetzt; kacarauuit kann jedoch auch für gigarauui verschr. sein, vgl. kikarauui sint K). 4) etw. ausstatten: mit Akk.: uuanta ir zimbrot grebir uuizzagono inti garauuet grebir rehtero ornatis monumenta iustorum T 141,26; im Part. Praet.: Iunonis stuol stuont nideror . geristlicho gegareter huius suggestui subditus Iunonis consessus . haud indecenter ornatus Nc 742,11 [78,14]. 5) (jmdm.) etw. verschaffen, darbieten, geben: mit Akk. u. Dat.: oba thih sihuuer slahe in thin zesuua uuanga, garauui imo thaz ander praebe illi et alteram T 31,3. demo durftigemo habest du gegareuuet ... promptam uoluntatem parasti ... egenti deus Np 67,11; mit Akk.: vvillo hebit vvizzi indi notduruft karauuit era voluntas habet poenam et necessitas parit coronam S 213,21. 6) etw. schaffen, herstellen, mit Akk.: du garetost reht. Vuar? ... In sancta ęcclesia tate du gerihte . unde reht tu parasti aequitatem Np 98,4. 7) jmdn. erhalten, bewahren, mit Akk.: vnz in euua gareuuo ih dinen samen daz ist Christvs et credentes in eo usque in aeternum praeparabo semen tuum Np 88,5, z. gl. St. geruuon sal praeparabo Gl L 331. II. reflexiv: 1) sich auf etw. vorbereiten: mit zi + flekt. Inf.: nu garawemes unsih alle zi themo fehtanne O 2,3,55; mit lat. ad + Akk.: (ih) garota mih ad continentiam et mortificationem carnis W 80,6; mit Adv.: noh iz êr nilirnetun ni sih thara zuo nigaruuitun noh es keronti ni lustonti niuuarun [(wenn die Priester die Rückkehr) ex veritate fecerint,] nec ante parentes (2 Hss. parantes) et affectantes [atque suadentes, ut aestimentur quidem tormentis aptari, Conc. Anc. XXI p. 119] Gl 2,98,38/39. 108,56. dero sinero cumfte geron ih ... unte dare inkegine gareuuen ih mih W 125,6; Anakoluth: der intfianc selo ze rihtanne karauue sih ze rediun ze arkebanne parit (l. paret Daab) se ad rationem reddendam S 202,2. 2) sich (mit etw.) bekleiden: mit Präp. mit + Dat./lat. Abl.: sum man ... garauuita sih mit gotauuebbę inti mit lininimo induebatur purpura et bysso T 107,1. toh ... Nero sih ubermuotlicho gareti . mit tero tiurestun purpurun . unde mit sconen gimmon quamvis Nero ... comeret se superbus Tirio ostro . et niveis lapillis Nb 153,5 [164,5]. gariuuint sih die follechomenen hirta unde herta mit stola prima (Npw mit demo eristen giuuati) NpNpw Cant. grad. (546,24 = Npw De ps. gr. 7), ferner: Nc 785,24 [139,22] (indusiare); ohne Best.: tanne sie gesahin ... Iouem sih chuninglicho gareuuen ipsum tonantem indusiari . i. indui exuviis publici magistratus . hoc est ornamentis regalis imperii 740,13 [75,12]. 3) sich anschicken zu etw., mit zi + flekt. Inf.: denne sih karati za peranne [cum]parturiret [Rachel, ob difficultatem partus periclitari coepit, Gen. 35,16] Gl 1,273,65/66. danne sih karati ceperenne cum parturiret [Comm. in Gen. = Gen. 35,16] Thoma, Glossen S. 15,11, hierher wohl auch die Glosse: garauuo [quas dicere grates quasve referre] parem [? Verg., A. XI,509] Gl 2,668,55. III. intransitiv: 1) Vorbereitungen, Vorkehrungen treffen, sorgen für jmdn.: mit Dat.: giengun in burg thero Samaritano, thaz sia imo garauuitin ut pararent illi T 136,1, ähnl. 157,4 (parare). thu geruuidos an suoti thinro armin, got parasti in dulcedine tua pauperi, deus Pw 67,11, z. gl. St. thu geruuidos parasti Gl L 330; ohne Best.: ther scalc ther ... ni garauuita inti ni teta after sinemo uuillen qui ... non praeparavit T 108,6; hierher wohl auch die Glosse: gariuuis [quis novit utrum idcirco ad regnum veneris, ut in tali tempore] parareris (übers. wohl paraveris) [? Esth. 4,14] Gl 1,494,30. 2) jmdm. dienen (?), mit Dat.: imv (Gott) eocouueliheru citi fona cuatum sinem in uns ze karauuenne ist ei omni tempore de bonis suis in nobis parendum (als parandum gefaßt, Steinm.) est S 192,15. IV. Unklar: geruuit [confessus fuerit de se quod ante] ordinationem [deliquerit, Halitg., De vitiis V,3 p. 687] Mayer, Griffelgl. S. 72,296 (kaum zu ordinationem gehörig; vielleicht in der Bed. ‘etw. (Böses) tun, begehen’ zu deliquerit). gehori unsig, got ... geruuindi berga an crefte thinro praeparans montes in virtute tua Pw 64,7 (Luther: ‘festsetzen’, Zürcher Bibel: ‘feststellen’), z. gl. St. geruuindi praeparans Gl L 328.
Komp. ungigaruuit; Abl. gar(a)uua, gar(a)uui, gar(a)uuî, garauuida, -garuuidi, geruuinga, -gar(a)uuo, -garuuâri.
12590 Zeichen · 594 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    gar(a)uuensw. v.

    Althochdeutsches Wörterbuch

    gar ( a ) uuen sw. v. , mhd. gerwen, garwen, nhd. gerben; as. gar(u)wian, ger(i)wian, gir(i)wian, mnd. gerwen, gēren, mn…

Verweisungsnetz

5 Knoten, 4 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 1 Kompositum 4

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit garauuen

0 Bildungen · 0 Erstglied · 0 Zweitglied · 0 Ableitungen

Keine Komposita gefunden — garauuen kommt in keinem anderen Lemma als Erst- oder Zweitglied vor.