fortis

fortis (forci-), -e.form.:superl. -ississimos: MLWRuotg. Brun. 25 p. 26,5 (var. l.).compar.:?nom. sg. n. -iore: MLW p. 425, 5.abl. sg. -iore: MLW p. 425, 30. adde MLWRup. Tuit. vict. 8,25 p. 269,13. vigens, firmus, robustus, stabilis – stark, kräftig, fest: I adi.: A proprie vel in imag.: 1 de anim. (fere de hominibus; de animalibus: MLW p. 424, 2. al.) eorumque partibus corporis sim.: MLWLex Baiuv. 9,2 ii campiones ... sortiant de illi, cui Deus -ioremfortiorem (fortiam, pugnam -ioremfortiorem, victoriam, fortiter var. l.) dederit (de re v. Brunner, Rechtsgesch. II. p. 583). MLWAlfan. premn. phys. 8,18 p. 84 manuum ... duriores ad capiendum sunt -ioresfortiores (PG 40,656^A ἰσχυρότεραι). 40,9 p. 129 sanum esse vel -emfortem (PG 40,769^A ῥωμαλέους) esse. MLWConstant. Afric. coit. 5,1sq. ⌊qui sint -es⌋fortes (-cioresforciores, potentes, potentiores var. l.) ad emittendum semen. MLWRegistr. abb. Werd. 7,1 dabit ... familia ... iv -esfortes caballos. persaepe. v. et MLW p. 427, 57. 2 de rebus: a strictius: α in univ.: MLWPaul. Diac. carm. 19,28 perplexos -iforti religamine nodos (sc. aenigmatis) pandere ... nitar. MLWMappae Clavic. 280 spisso et -iforti colatorio. MLWWalahfr. hort. 208 quod (sc. feniculum) stipite -iforti tollitur. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 2 p. 149,10 accipe corium molle et -eforte. al. β de castris, aedificiis sim.: MLWAnnal. Fuld. II a. 871 p. 75,3 adversarii ... quendam locum vallo -issimofortissimo (firmissimo, firmissimum var. l.) circumdederunt. MLWOtto Frising. gest. p. 2,30 (epist. Frid. I.) tria castra ... -issimafortissima (-issimefortissime var. l.). MLWChart. Bern. II 361 significo (sc. Aymo) universis ... me fecisse homagium ligium ... pro domo mea -iforti de Pelpa. al. b latius: α de cibis (loci spectant ad Vulg. I Cor. 3,2): MLWCand. Fuld. Eigil. II 18,18 lectio ..., cibus -isfortis solidusque virorum. MLWEupolemius 2,780 lac teneris et -isfortis -busfortibus esca. β de pulsu i. q. tactu fortiter sentiendus – deutlich, gut fühlbar: MLWPs. Galen. puls. (cod. Vr) 309 spleneticorum pulsus est -isfortis et impetuosus. MLWConstant. Afric. theor. 7,3 p. 31b^r in hac ... eadem ratione -emfortem et debilem intellige (sc. pulsum). B translate: 1 de hominibus (Deo: MLWl. 30): a de affectibus, actionibus, moribus, statu hominum eorumque societatum i. q. animosus, strenuus, acer, audax, validus – mutig, tapfer, tatkräftig, tüchtig: α in univ.: MLWWett. Gall. 25 p. 270,18 regum fortitudo -issimisfortissimis athletis tyrocinii christiani conparabatur, qui eqs. MLWThietm. chron. 6,75 aeclesiae suimet -isfortis (-issimusfortissimus MLWChron. Thietm.) propugnator erat Walterdus. MLWAdam gest. 4,26 Wodan, id est furor (-iorfortior var. l.). MLWOtto Frising. gest. 1 prol. p. 11,33 temperans Fridericus in prosperis, -isfortis in adversis. persaepe. v. et MLW p. 426, 68. β in allocutione honorifica: MLWHraban. carm. 4,1,15 tu (sc. Deus) ut facias, -isfortis iudex, regnare quietam istic. MLWWalth. Spir. Christoph. I 17 athleta Dei -issimefortissime (-issimfortissimę var. l.). MLWFroum. carm. 36,15 -issimefortissime David. al. γ pro cognomine: MLWAnnal. Altah. a. 1037 p. 21,18 Adalbertus cognomento F-isFortis. MLWAnnalista Saxo a. 1036 p. 372,7 peperit Iudhita ... ei (marito) ... Iuditam, que F-isFortis est dicta. MLWAnnal. Adm. a. 1122 Liupoldus ... F-isFortis marchio dictus est. MLWChart. Hamb. 503 mercatores de Marchia presentes erant: Lambertus F-isFortis, Bernardus de Herynge. δ potens, dives – mächtig, reich: MLWConc. Karol. A 18 ⌊comites ... -iores⌋fortiores (comes -iorfortior var. l.) libram unam ... (sc. donent), mediocres mediam libram eqs. (MLWCapit. reg. Franc. 21 p. 52,16sqq. sim. al.). al.adde: MLWEinh. Karol. 15 p. 17,22 quod (regnum Francorum) ... magnum ... et -eforte susceperat Karolus. MLWOtto Frising. gest. 1,13 p. 28,22 civitas magna et -isfortis. ε severus – streng: MLWAnam. carm. 5 (MGPoet. IV p. 1066) est praesul humilis, mitis, reprobo fit denique -isfortis. b compar. i. q. grandior, maior natu – erwachsener, älter: MLWAltfr. Liutg. 1,10 Gregorius ... direxit ... alium ... fratrem -ioremfortiorem aetate ... ad episcopum. 2 de rebus: a tutus – sicher: MLWAlcuin. carm. 4,2 cartula, ... ostia piscosi flabris pete -iafortia Rheni. MLWDonizo Mathild. 2,145 hoc (sc. consilium capiendi papae) ubi cognovit ... hera, ... -esfortes peciit cum presule montes. MLWWilh. Rubruqu. itin. 38,9 cuius (urbis) situs est -issimusfortissimus. b pinguis, lutosus – schwer, lehmig, ‘fett’: MLWGesta Font. p. 105,2 cuius (dormitorii) muri de calce -issimofortissimo (-issimafortissima var. l.) ac viscoso ... constructi sunt. MLWHeraclius II 3 p. 49,21 accipe terram figulorum, quantum -emfortem poteris invenire. c de potu, vino sim. i. q. inebrians – berauschend, ‘stark’: MLWEigil Sturm. 13 p. 145,8sqq. ut apud illos (monachos) nulla potio -isfortis, qua inebriari possit, sed tenuis cerevisia biberetur eqs. MLWWolfher. Godeh. II 29 p. 212,28 si ... aliquid lautioris cibi vel -iorisfortioris potus ... perceperit. v. et MLW p. 423, 24. d de sapore, odore: α odorifer – (stark) riechend: MLWWalahfr. hort. 230 inter odoratam memorare lybistica silvam -iafortia suadet amor parvi diffusior horti. β acidus – sauer: MLWAntidot. Lond. p. 18,32 mittis aceto -issimofortissimo et oleo roseo (MLWHeraclius II 36). γ amarus – bitter:herba -isfortis i. q. Artemisia absinthium L. – Wermutkraut: MLWAlphita H 17 herba -isfortis, absintium idem. e de colore i. q. niger – dunkel(farbig): MLWCompos. Matr. 56,3 fit (sc. atramentum ad scribendum) ... plus -iorfortior, si cornu arietis comburis igni et miscueris in eum cum alumine. f de motu sim. i. q. vehemens – heftig: MLWAlfan. premn. phys. 16,5 p. 93 cor, durum membrum motumque naturaliter suscipiens ad durum servitium et -emfortem (PG 40,672^B σύντονον) motum ordinatum. MLWAlbert. M. animal. 1,561 indiget stomachus attractione -iforti et -iorifortiori quam eqs. g de efficientia i. q. efficax – wirkungsvoll: MLWAntidot. Lond. p. 19,27 bulvo narcisso, quod est semile lampagione, plus -iorefortiore est. MLWMappae Clavic. 280 ut -isfortis lexiva fiat. MLWMatth. Platear. (?) gloss. p. 391^G potest dici theriaca a thiros graece, latine -isfortis, est nanque -isfortis et validissima medicina. v. et vol. III. p. 57,38.aqua -isfortis i. q. liquor dissolutivus – Säure (fort. i. q. Acidum nitri – viell.: Salpetersäure; de re v. C. Priesner, Alchemie. 1998. p. 159. 312sq.): MLWGeber. clar. 2,49 p. 207,15 vocaverunt eum (sc. mercurium) argentum vivum, aquam -emfortem, que colligit omnes causas (cf. MLWPs. Gerh. Crem. sal. II 9 p. 59,6 aqua perennis). MLWPs. Avic. lap. p. 635^b,55 ubi ... philosophi ... de ... argento vivo, aqua mercuriali, ... aqua -iforti, aqua viva, aqua acuta et aliis humiditatibus corpora solventibus fecerunt mentionem eqs.fort. add.: MLWPs. Gerh. Crem. sal. I 19 p. 24,7 est mercurius acetum attrahens ..., urina -isfortis (cf. sal. II 9 p. 59,27 urina humida). h immanis, dirus, saevus, inexorabilis – ungeheuer, schlimm, schrecklich, grimmig, unerbittlich: MLWLiutg. Greg. 2 p. 69,40 in tam -iforti ... et periculosa ... decertatione. MLWWalahfr. Mamm. 10,12 tormentis -busfortibus actus nudabis, quae tecta tenes. MLWAnnal. Iuv. II a. 763 hiemps -issimusfortissimus. MLWOtto Frising. chron. 3,41 Probus ... barbaros ... per multa et ⌊-iafortia bella⌋ (gravia proelia Oros. hist. 7,24,2) devicit. MLWCarm. Teg. 24,14 (DtArch. 18. 1962 p. 496) vulnere -iforti. MLWActa imp. Winkelm. I 398 p. 346,23 qui (nautae) -emfortem ignem ... effugere confidebant. saepius. i magnus, multus, longus, gravis – groß, viel, schwer, lang, bedeutend: MLWLiber diurn. 69 merito ... -iorifortiori (-iorefortiore ed. princ.) ... ditatur (sc. homo bene meritus) honore. MLWCapit. Saxon. 9 quandoquidem voluit ... rex ... propter maiores causas bannum -ioremfortiorem statuere. MLWPs. Boeth. geom. 166 omnium triangulorum duo latera ceteris maiora (ed. secundum p2, -iorafortiora rell. et edd. praecedentes) sunt in omnem partem suscepta. MLWChron. Thietm. 4,37 -ciorforcior pars delusa est militum. MLWOtto Frising. gest. 2,16 p. 119,1 respectu aliorum ipsius (Friderici) gestorum -iumfortium. saepius. v. et MLWMLWl. 45. p. 428, 66.de verborum ubertate, doctrina: MLWHildeg. scivias 3,11 l. 383 -issimafortissima ... volumina, quae probatissimi doctores enucleaverant.de dictione: MLWConr. Mur. summ. p. 59,6 sextum decimum (sc. vitium dictaminis) est, cum una (sc. dictio) levis et altera -isfortis et inusitata ponitur (cf. Quint. inst. 9,4,23).aetas -isfortis i. q. aetas (con)firmata, corroborata – Erwachsenen-, Mannesalter: MLWHraban. carm. 13,58 ut tenera in lacte gaudet infantilis aetas, -iafortia sic -isfortis dicta tenere valet. k constans – ausdauernd, standhaft: MLWWalahfr. Mamm. 26,8 quem non sanctorum Mammes ... certamine -iforti aequiperat? MLWGerh. August. Udalr. 1,9 l. 181 qui (smaragdus) ... fidei -emfortem inter adversa confessionem figurat. MLWAmarc. serm. 4,365 nos (sc. monachos) alma fides tegat et tolerantia -isfortis. ibid. al. l felix – glücklich: v. MLW p. 423, 67. m integer, certus – unangefochten, gültig (usu publ. et iur.): MLWTrad. Ratisb. 74 p. 69,23 (a. 871) totum (sc. locum) ... -issimofortissimo tenore transfudit Immo. MLWActa imp. Stumpf 472 p. 665,22 quod (sc. consilium) ut -iusfortius esse credatur eqs. MLWChart. Lub. I 215 p. 196,31 milites ... promiserunt ... hec omnia rata et -ciaforcia conservari. II subst. (form. compar., superl. saepe sensu positivi gradus; aliter e. g. MLWl. 63): A masc.: 1 de hominibus (Christo: MLWMLW p. 426, 5. 9; diabolo: MLW p. 426, 9): a homo vigens, validus – starker, kräftiger Mensch, der Starke: α in univ.: MLWConsuet. Marb. 231 in ... vestimentis modus aliquis infirmis et -busfortibus congruens ... constituendus esse videtur. MLWMirac. Adalb. Wirz. 4 p. 46,36 -busfortibus -ioresfortiores, -ioribusfortioribus -issimifortissimi, ut colum ab ea (femina) evellerent, succedunt. β spectat ad aetatem (cf. MLW p. 424, 48): MLWHraban. epist. 57 p. 515,11 de quantitate ... ipsius (animae), utrum in parvulis minor, in -ioribusfortioribus maior. v. et MLW p. 424, 16. γ spectat ad dignitatem, nobilitatem, probitatem: MLWGalb. Karol. 51 Hugo (sc. iuravit) ... cum illius loci -ioribusfortioribus eqs. MLWHelm. chron. 67 p. 125,21 qui (Ethelerus) ... omnem -emfortem de Holzatia sibi sociaverat. MLWAlbert. M. bon. 125 p. 83,76 nullus ... magis terribilia sustinet quam -isfortis (1115^a,25 ὁ ἀνδρεῖος). saepius. v. et MLW p. 428, 24.in allocutione honorifica: MLWFroum. carm. 14,27 salveris, dux et -issimefortissime gentis. MLWForm. Senon. II add. 4,13 nolite domne, nolite -isfortis, nolite credere tantas sortes (i. sordes). al. b qui potens est, dominus – Machthaber, Herrscher, Herr: MLWCarm. imag. 21,3ⁱ (ed. U. Kuder, Thurn und Taxis-Studien. 18. 1992. p. 175) -ciorforcior hic (sc. in cruce) caesus vicit haec -ciaforcia Christus. MLWBerth. chron. B a. 1077 p. 285,10 cur non magis proprie tyranni in huiusmodi (i. suppressione et nece) -issimifortissimi quam abusive ... reges sint nuncupandi. MLWCarm. cod. Vindob. (806) -isfortis (i. Christus) premit in cruce -emfortem (i. diabolum). 2 de rebus: a nummus iustum pondus excedens, moneta certi valoris – übergewichtige Münze, Währung von dauerhaftem Wert (cf. francog. vet. fort; v. Wartburg, Frz. etym. Wb. III. p. 734^b nr. 8): MLWGesta Vird. cont. II 11 quod ... abbas cum capitulo teneretur eis (civibus) in duobus milibus libris -iumfortium obligatus. MLWChart. Lux. II 54^bis ecclesie ... contuli (sc. comes) quinquaginta solidos -iumfortium. 238 p. 254,5 facere valere septingentas libras Proveniensium -iumfortium (239 p. 256,21. IV 80 p. 123,20 [dipl.]). b virtus – Vorzug, gute Eigenschaft: MLWRup. Tuit. vict. 4,12 p. 131,32 in tribus -issimisfortissimis David, scilicet sapientia, humilitate atque fortitudine eius. p. 132,6 quis ... alius in David et per eiusmodi -issimosfortissimos David operatus est nisi ... Deus filius? B neutr.: 1 locus munitus – Festung, ‘Fort’: MLWCod. Wang. Trident. 2 p. 526,22 (a. 1172) Henricus -cioraforciora castri ... in eius (episcopi) concedat potestate. MLWOliv. hist. Dam. 39 p. 239,17 omne genus armature -iumfortium ... conservatur (41. 74 p. 271,30). MLWChron. Albr. a. 1229 p. 923,10 debet comes restituere ecclesiis villas et -iafortia. 2 vis, robur (maius) – Kraft, das Starke, Stärkere: MLWWalahfr. imag. Tetr. 224 sic ... summus ipse legens infirma Deus, sic -iafortia temnit (sim. MLWFroum. carm. 1,9; loci spectant ad I Cor. 1,27). MLWGisleb. Elnon. inc. 2,156 -iafortia condensans ... virtutibus utere summis. MLWAlbert. M. summ. creat. II 1,43,5,3 p. 398^b,12sqq. id, quod est a debiliori, non potest impedire id, quod est a -iorifortiori eqs. al. v. et MLWMLWl. 5. p. 422, 72.locut. adv. a -iorifortiori i. q. maiore ratione, eo magis, potius – (noch) viel mehr: MLWDavid compos. 1,24,1 p. 33,19 bonus homo, etiam saecularis, a -iorifortiori religiosus non debet ista (sc. aemulationes) ... admittere. 3 factum illustre – Großtat: MLWVita Rimb. 10 p. 88,42 solent ... sancti viri, cum -iafortia agunt, de semet ipsis vilia sentire. MLWOtto Frising. gest. 1,11 p. 26,31 quot ... et quanta ... -iafortia gesserit Heinricus. al. 4 consilium grave – bedeutender Ratschlag: MLWDhuoda lib. man. 10,1,2,3 (vs.) -iorafortiora tibi (sc. filio) in verbis copularem prolixis. 5 praecipuum, principale – das Wesentliche, Wichtige: MLWWilh. Rubruqu. itin. 33,14 ab illis ... questionibus (sc. qualiter mundus factus esset vel quid accidat animis post mortem) volebant Tartari incipere, quia illas habent pro -ioribusfortioribus.