Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
fizzusheit st. f.
st. f. — Graff III, 738.
fizus-heit: nom. sg. Gl 1,766,21 (Sg 70, 8. Jh.). H 8,6,2; gen. sg. -]i S 309,6 (abair. B., 9. Jh.); dat. sg. -]i Gl 1,510,6 (Rb); gen. pl. -]o S 310,11/12 (S. Emm. Geb., Hs. A, 9. Jh.); dat. pl. -]ī H 4,4,3; fizes-: dat. sg. -]e Gl 2,239,9 (Zürich Rhein. 35, 10. Jh.; -e wohl frühe Abschwächung, kaum Zeugnis für maskuline Nebenform); fizis-: dass. -]e 502,56 Zürich C 164, 11. Jh.); fices-: gen. sg. -]i 20,65; ficis-: nom. sg. -] 501,52.
uizus-heit-: dat. sg. -i Gl 2,419,41; gen. pl. -o S 310,11/ 12 (S. Emm. Geb., Hs. B, 10. Jh.); uicus-hedi: acc. pl. Gl 2,143,38 (Leipzig Rep. II. A. 6., 9. Jh.); uices-heit: acc. sg. 692,39; -eti: dat. sg. 19,51 (clm 23 486, 11. Jh.); vizus-heit: dat. sg. -i Beitr. (Halle) 85,231,69; vices-: dat. sg. -i 229,2 („v und letztes i fast erloschen“, Thoma). 1) List, Schläue: a) als Gesinnung: (mit) fizzusheiti ausgeklügelt, raffiniert: cum astucia ł uiceseti [Glosse zu: hic ergo aspexit tremulus tormenta priorum, qualiter altithronus pellaces plecteret] astu [Aldh., De virg. 961] Gl 2,19,51; — in negativer Bewertung: unrehtiu fizzusheit boshafte Schläue, Arglist, Verschlagenheit (vgl. u. 2): truhtin, dir uuirdu ih pigihtik ... kiridono enti unrehteru fizusheiti S 309,6. 310,11/12; b) als Handlung: raffinierte Täuschung, Finte: ficesheiti [(die heilige Eugenia) basternam linquit inanem pergere cum pueris,] astus [quos arte fefellit (d. i. durch das Abschneiden des Frauenhaars u. das Scheren einer Tonsur), Aldh., De virg. 1 897] Gl 2,20,65. mit fizesheite [et qui totum iam deprehendendo viderat,] tergiversatione [pravae defensionis illusus totum pariter ignorat, Greg., Cura 3,11 p. 48] 239,9. 2) Arglist, Hinterlist: a) als Gesinnung: Hinterhältigkeit, Verschlagenheit: in listi edo in fizusheiti [(deus) qui apprehendit sapientes] in astutia [eorum, Job 5,13] Gl 1,510,6. fizusheit [sed abdicamus occulta dedecoris, non ambulantes in] astutia (vokabelmäßig als Nom. Sing. übers.) [2. Cor. 4,2] 766,21. uicushedi versutias [zu: astuta cavillatio eorum qui] versutis (Hs. versutias) [agendum credunt esse consiliis, Decr. Bonif. III] 2,143,38. ficisheit [callidus inlaqueat volucres aut pedicis] dolus [aut maculis, Prud., H. a. cib. (III) 42] 501,52. fer si unserem fona herzon kapuluht fizusheit keili absit nostris e cordibus ira dolus superbia H 8,6,2; b) als Handlung: α) hinterlistige Machenschaft: sina uicesheit [ad tegendam] factionem suam [Interpr. zu magno (sc. tumultu) aus: hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu protrahit in medias, Verg., A. II, 122 u. zu: et mihi iam multi crudele canebant artificis scelus (Glosse: factionem) 125, vgl. dazu Serv. z. St.) Gl 2, 692,39; β) verführerische List, hinterhältige Versuchung: zum Irrglauben: urchustigero truganari uizusheiti [procul esto] pervicaci praestigiator astu [Prud., H. a. somn. (VI) 140] Gl 2,419,41 (Parallelhs. urkust). fizisheite astu [ebda.] 502,56. Beitr. (Halle) 85,229,2. vizusheiti [vae versipelli] astutiae [ders., Apoth. Praef. II, 26] 231,69; der Welt, des Weltlichen: fizusheitim noh henge uueralta muat unser uuiho pittames dolis nec cedat saeculi mens nostra, sancte, quaesumus H 4,4,3.