extendo

extendo, -tendi, -tentum vel -tensum, -ere.MLWscript.: est-: Petr. Cas. (?) chron. 3,54 p. 435,27. exst-: p. 1728, 2. 3. 15.MLWpartic. MLWperf. -tins(us): MLWl. 60.MLWconi. MLWpraes. -deratur: p. 1728, 9. I sensu originario: A intendere, valde tendere, (in longitudinem) protrahere — (aus)strecken, (an-, aus)spannen, in die Länge ziehen, auseinanderziehen: 1 proprie: a spectat ad res: Hugeb. Willib. 4 p. 96,20 funiculus -sus supra Iordannem. Hrotsv. Dulc. 14,2 strenue -e (sc. miles) arcum, iace sagittam. Alfan. premn. phys. 1,17 p. 9 spongiam ... et, quae in petris innascuntur, et -i (MLWPG 40,509^B ἐκτείνεσϑαι) et attrahi, cum senserint advenire aliquem. Ioh. Aegid. MLWmus. 1,36 alii (sc. adinvenerunt musicam) ex fibris -sis cadaverum. Albert. M. animal. 1,342 ex musculis ... coxae maior ... est, qui eam -itextendit, deinde qui constringit. persaepe. v. et p. 1730, 40.in imag.: Otto Frising. gest. 2,29 p. 135,28 urbs Roma ... a mari usque ad mare palmites -ens ... ad terminos orbis imperium dilatavit. Dipl. Frid. I. 960 caute considerationis aciem -entes. b spectat ad homines in poenis vel tormentis positos: Leg. Wisig. 2,1,12 p. 60,22 hictus flagellorum publice -sus accipiat (sc. praesumptor). MLWLex Baiuv. 12,7 servus ... flagella publice -sus (-so, -tus MLWvar. l.) accipiat. MLWConst. Constant. 183 Paulus apostolus ... -so collo martyrio coronatus est. Walth. Spir. Christoph. I 18 iussit rex eam (Niceam) in pręsentia sua -i. saepe. 2 translate i. q. corrigere, emendare — geraderichten, bessern: Herm. Sangall. Wibor. 1,22 adolescens Ǒdalricus, cuius mores ibi (sc. in monasterio MLWs. Galli) -itextendit apposita regula disciplinae. B explicare, expandere — ausbreiten, aufspannen: 1 proprie: a spectat ad res: α in univ.: Chron. Fred. 2,62 p. 85,18 aquila ... calorem solis extinsis alis obumbrabat. MLWArbeo Emm. 32 p. 75,21 quasi -so velo. Lex Frision. MLWadd. 3^a,57 si, quantum inter pollicem et medium -i potest, longum fuerit vulnus. Thegan. Ludow. 55 quod (sc. papilio) erat -sum (qui erat -sus MLWvar. l.) in altum ... in campo magno. Hrotsv. asc. 46 manus clavis ligno fixere Iudaei ..., cum quibus ... caelos -i (sc. Deus). Consuet. Marb. 36 super lectum -antextendant fratres coopertorium. MLWActa imp. Winkelm. I 693 p. 549,43 artifex lignarius -itextendit normam, lineam dirigit. saepe.MLWtechn. MLWc. sensu planandi: MLWHeraclius II 45 accipe stagnum et pone super tabulam ..., -e et cum silice et aqua in longitudinem et latitudinem poli. v. et p. 1648, 62. β medial. et refl. i. q. tendi — sich (räumlich) erstrecken, verlaufen (fere de finibus, areis MLWsim.; de vase: MLWl. 9. 11): Ermenr. ad Grim. 43 se -itextendit (exs- MLWvar. l.) Rhenus circum per longa viarum. Chart. Altenberg. 1 p. 2,11 cum decima ... montis ... exs-entis se in viginti quatuor iugera. Otto Frising. gest. 2,21 p. 123,29 quae (campania) contra Papiam seu Mediolanum ad orientem vel aquilonem -iturextenditur. Chart. Wirt. IV MLWapp. 163 pratum unum cum suis attinentiis in Phafental consitum et -tum. saepe.de vase i. q. positum esse — sich befinden: Geber. summ. 43 p. 397 ut extra ignem multa quantitas eius (vasis) -eratur (-aturextendatur MLWvar. l.) et frigidetur. p. 398 vas ... in omnibus sublimandis ad maiorem sui partem in locum refrigerii -aturextendatur. γ de aedificiis i. q. exstruere — errichten: Dipl. Otton. II. 306 p. 363,28 a ponte super Salisum rivum -to. Chart. episc. Wirz. III 20,1 p. 34,23 ne ... super ipsum (rivum) secrete necessitatis cameras exs-amus (sc. conventus MLWs. Marci). b spectat ad homines: α in univ.: Ioh. Canap. Adalb. B 28 p. 65,8 corpore -so totus ad humum prosternitur. Consuet. Vird. 40 cilicio in terram prostrato desuper moriens frater -eturextendetur. al. β de manibus, brachiis i. q. protendere — ausstrecken: Epist. Merov. 15 p. 459,2 -sis manibus ... sacerdotes ... eius (Hildeberti) spiritum commendant (Thegan. Ludow. 7 p. 186,13 -sa manu dextera. saepe). MLWArbeo Corb. 24 p. 216,15 -sis brachiis (MLWEmm. 8 p. 38,15 -so brachio. saepius). Conc. Karol. A 16^A,6 dicat (sc. accusator): ‘ -amus dexteras nostras ad iustum iudicium Dei’ eqs. persaepe.in imag.: MLWBenzo ad Heinr. IV. 2,15 p. 242,3 nos (sc. imperatrix) ... auxilii manum ad vos (Romanos) -emus. Chart. Solod. I 269 p. 155,33 quicumque ... temerario ausu manum sacrilegam -erit, ut eqs. persaepe. 2 translate: a metiri, mensurare — (aus-, be)messen: Otto Frising. chron. 8,21 p. 423,29 secundum qualitatem operum ... -i creditur ... mensura penarum. Chart. civ. Magd. 116 p. 62,14 ut ... summitatem eius (muri) alii muro similem -remus. b de mensura circumscripta usu refl. i. q. computari — sich belaufen (auf): Chart. Altah. MLWinf. 8 (MLWMon. Boica 15 p. 15,4; MLWa. 1277) ut vina ... ad quatuor vel quinque carradas se -entia ubique per Austriam ... libere deducere valeant fratres. Chart. Zoll. MLWadd. 166 p. 100,16 Arnoldus ... miles habet ... curiam ... et alia bona, quae ad xv libras reditus se -untextendunt. c refl. i. q. se exhibere — sich darbieten: MLWWipo gest. 39 p. 60,14 si ... aliquid strictius ..., quam rerum magnitudo se -ret, dictum est. C dilatare — weiten, ausdehnen: 1 proprie: a gener.: α in univ.: MLWBenzo ad Heinr. IV. 6 praef. p. 518,3 -batur usque ad tres miliarios ordo castrorum. Albert. M. sent. 4,44,1 p. 543^a, 39 statura omnis generati ... accipitur ex quantitate caloris -entis et humidi extensibilis. animal. 1,463 quod ... ligamenta -entia alia sunt a ... ligamentis mollificantibus ipsam (virgam).medial. i. q. crescere — wachsen: Albert. M. animal. 1,469 hoc (spatium ab umbilico usque ad imum pectinis et spatium ab umbilico usque ad colli initium) ... in bene -so homine secundum naturam aequale est. v. et p. 1731, 31. β amplificare, augere — vermehren, vergrößern: Walahfr. carm. 38,95 magna meos -itextendit amores materies. Chart. archiep. Magd. 399 p. 525,40 Gerbertus advocatus pensionem ... mansorum, qui x talenta et dimidium annuatim persolvebant, ad xiii talenta se -ereextendere promisit. Chart. Sil. D I 144 p. 102,41 agricolę ... ad -enda novalia silvam extirpaverunt. al. b mus. i. q. elevare — (melodisch) nach oben ausdehnen: Remig. Altiss. MLWmus. 505, 9 statarii dicuntur, quia uniformiter stant nec in acumen -unturextenduntur nec in gravitatem remittuntur. MLWal. 2 translate: a gener.: α distendere — ausweiten: Alfan. premn. phys. 1,74 p. 19 piscium natura comestibilis adinvicem existens non se in omnibus -itextendit (MLWPG 40,528^B διήκει), ut omnes carnes comedant, sed eqs. Hugo Honaug. hom. 3,3,1 quamvis ... similitudo secundum qualitatem solam proprie rei conveniat, usus tamen philosophorum nomen hoc -itextendit usque ad substantiales naturas. Albert. M. MLWmetaph. 7,1,10 p. 332,23sqq. ratio ... -so nomine rationis. β protrahere — hinziehen: Thangm. Bernw. 5 multociens psalmodiam in diurnum usque crepusculum -bat. Consuet. Marb. 117 sit in arbitrio servi Dei, utrum has vel similes orationes dicere velit, aut plus aut minus orationes -ereextendere. al. γ pergere, continuare — fortführen, fortsetzen: Carm. de conc. mens. 46,3 pente- quisquis nosse -costes sacrum cupis terminum, aepactalem manu sume ... numerum, sed a sexto maias idus tunc -e calculum (sim. Rhythm. 114,36,1). Wilh. Cong. MLWchirurg. 19 in quarta particula tractabo de vulneribus ... et usque ad capitulum de cia istam -am particulam. δ tradere, diffundere — weitergeben, verbreiten: Chart. Heinr. Leon. 119 p. 176,25 noticie ... tam presentibus vivis quam postfuturis manifestum esse desidero et memoria -i a filiis in filios, quoniam eqs. Chart. Eichsf. 531 ad futurorum notitiam simul et modernorum cupimus pervenire et -i, quod eqs. Anon. miseric. 450 vivificantur spiritus et -unturextenduntur in suis corporibus. al. v. et p. 1730, 22. ε egredi — übertreiben: Epist. Frid. II. imp. 11 (Dt. MLWArch. 19. 1963. p. 431,15) ut potius insistamus quam -amus ratione veritatis: sexdecim milia transcendit numerus captivorum. ζ refl. i. q. se efferre — sich erheben (über): Sigeh. Maxim. 10 caducus terricola, qui ... se super caeli consulem Maximinum -isset, subito eqs. b comput. i. q. multiplicare — multiplizieren, malnehmen (de re v. F. Rühl, Chronologie d. Mittelalters u. d. Neuzeit. 1897. p. 141sq.): Rhythm. 113,7,2 per novenos atque denos annos Christi divide, et quod his superhabundat, -e (MLWBeda temp. rat. 52 multiplica) per undecim. 113,27,2 in kalendis si requiris lunam Ianuarii, cyclum semper tantum lunae -e (MLWBeda temp. rat. 57 multiplica) per undecim. D (con)vertere, dirigere — hinstrecken, wenden (zu), richten (auf), lenken (usu refl. l. 27. 46): 1 proprie vel in imag.: a spectat ad homines: Ermenr. Sval. 8 sacerdos plus se ad exercitium sanctae conversationis cottidie -ens. Pontif. Rom.-Germ. 99,376 in orientalem plagam vertat sacerdos caput infantis pedibus in occidentem -sis. Chart. Eichsf. 37 p. 23,32 presentia pensare, sed etiam in futurum providentię oculos -ereextendere. al. b spectat ad res: Alfan. premn. phys. 7,2 p. 75 Hipparchus ... dicit radios ab oculis -sos (MLWPG 40,640^A ἀποτεινομένας) ad terminos eorum. 7,9 p. 76 splendor per opticum nervum veniens ... -iturextenditur (MLWPG 40,641^A διαδίδωσιν) ..., donec in oppositum incidat corpus. MLWBenzo ad Heinr. IV. 3,24 (25) quia volente Deo -et eis (Apulis et Calabris) auream de more Assveri virgam (spectat ad Vulg. Esth. 5,2). Rahew. gest. 3,2o p. 193,23 quae (lex Iulia) in eos, qui contra imperatorem ... aliquid moliti sunt, suum vigorem -itextendit. Chart. Naumb. I 252 p. 234,8 ad ... temeritatem cohercendam dum virgam ęquitatis aliquotiens frustra -issemus. 2 translate usu medial. et refl. i. q. pertinere — sich erstrecken, Bezug haben (auf): Alfan. premn. phys. 7,10 p. 74 spiritum ... dinoscentem a principali ... ad instrumenta -tum (MLWPG 40, 637^A τεταμένον). Clem. IV. registr. 664 p. 680,12 abbas et conventus per ... litteras, que ad ... monasterium Liessiense minime se -untextendunt, ad solutionem decime ... non tenentur. II dissolvere — entspannen: Guic. (?) bers. 11 non ... debent bersatores -ereextendere balistam, donec redierint ad hospicium vel in tali parte, quod sint securi non invenire bestias. III excudere — heraushauen, -schlagen: Mappae Clavic. 22 cum -eris medicamina inde excusseris (MLWCompos. Matr. 13,3 ex tenderis medicamina, id est excusseris; cf. Ioh. sacerd. 172 cum -eris medicamina, una excuseris), mitte fistulam in conflatorium.