experio

experio, -peri, -ireexperire.script. et MLWform.: exsp-: p. 1641, 4. 6. 7. MLWal. sp-: p. 1640, 31. -rgi-: p. 1640, 27. -rgens: p. 1641, 16.MLWinf.: -iari: MLWl. 63. -irae: p. 1640, 42.usu MLWrefl.: MLWl. 69.MLWpartic. MLWpraes. usu MLWsubst.: p. 1640, 9. I praevalente notione examinandi: A gener. i. q. (experimento adhibito) probare, periclitari, temptare — prüfen, erproben, auf die Probe stellen: 1 in univ.: Ermold. Ludow. 3,151 quicumque duello hos (Francos) -iari coeperit, ... luet. Godesc. Saxo MLWgramm. 1 p. 375,26 digiti ... breviores ... apparent sub aqua — quod inexpertes -iri possunt in balneo. MLWWaltharius 1234 in propatulo ... confligito campo -ens, finis si fors queat aequiperari principio. MLWal.usu MLWrefl.: Mirac. Annon. 1,5 absque baculo descendens et postera die rediens seipsum -iri maluit Richewinus, quam mentiri. 2 explorare, examinare — untersuchen, aus-, erforschen: MLWVita Elig. 2,13 cum sufficienter cuncta, pro quibus advenerat, -isset. Ruotg. Brun. 17 donec ... diligentius -retur, quid sibi ... infrenis audatia polliceretur. MLWal. v. et p. 1637, 51. 3 (de)gustare — probieren, kosten (usu pass.): Carm. Cantabr. A 6,8,7 en habes, perdulcis amor, quod dedisti, intactum ante amoris experimentum; iam non est, quod -atur ultra. B publ., iur., canon. i. q. (causam) agere, contendere, petere — prozessieren, Klage führen, (gerichtlich) (ein)klagen: Chart. Ital. Ficker 91 p. 135,39 (a. 1098) in qua (lege) continetur eos, qui ... aliquid accipiunt, statim securos, sive -antur sive conveniantur. Rahew. gest. 4,47 p. 288,2 ut adversum se -entibus iudicio sisti curarent Cremonenses. Chart. march. Misn. II 585 si quid iuris ... se habere confidat aliquis, ... actionibus -atur (MLWsim. Dipl. Constantiae 33 illud ordine iudiciario -a〈ntur〉 [MLWci.; -a〈mini〉 [sc. iustitiarii] MLWed. vix recte]. Chart. Steinf. 52 p. 52,25 sub ecclesiastici examine iudicii -endi habeat facultatem. Ryccard. chron. MLWa. 1220 p. 89,11 [statut. imp.] coram magistris iustitiariis ... suam iustitiam -atur). MLWal.MLWc. sensu testimonium praebendi: Rahew. gest. 4,25 p. 268,22 -entur adversus ipsos (Mediolanenses) sacramenta irrita facta. II praevalente notione discendi, comperiendi: A (experimento) discere, cognoscere, intellegere — (aus Erfahrung, Anschauung) lernen, kennenlernen, erkennen, feststellen: 1 in univ.: Godesc. Saxo MLWgramm. 2 p. 476,19 -tus anuli virtutem perrexit Gigas in palatium, constupravit reginam. Widuk. gest. 1,9 p. 14,3 cuius (servi) consilium -tus est Thiadricus saepius probum. Ps. Boeth. MLWgeom. 701 tetragonicum latus si inquisieris, vii esse -eris (repperies MLWvar. l.). Const. imp. II 98,6 quousque ... archiepiscopus et ... comes ... intelligant et -giantur, si possint reges ... inducere ad ... imperatoris ... gratiam. persaepe. 2 c. colore quodam: a act. (pass. l. 32): α percipere, animadvertere — wahrnehmen: Botan. Sangall. 14,1 sucum ... ieiunus bibat ..., mira re sp-etur. Wett. Gall. 33 per xxx dies flamma in eis (candelis) rutilans -batur. β sentire — spüren: Cand. Fuld. Eigil. I 3 cuius (Hluduwici) ... cor nostra miseria adeo commoverat, ut diceret se tantum doloris numquam -tum. MLWal. γ videre — erleben: Otto Frising. chron. 2,13 p. 82,22 quod de ipso (regno) predictum est, -imur (-imus MLWvar. l.). δ perf. i. q. scire — wissen: Aldh. virg. I 26 p. 260,14 quantus ... patriarcha virtutum gloria ... effulserit, neminem reor -tum, nisi qui gesta conversationis illius ... didicerit. ε in malam partem i. q. pati, tolerare, subire — erleiden, erdulden, zu ertragen haben: Form. Marculfi 1,32 p. 120,4 qui regiam obtemporant iussionem, -irae (-ire MLWvar. l.) malum in posterum ... non debent. Einh. Karol. prol. p. 2,26 nisi animo praemeditatum haberem hominum iudicia potius -iri ..., quam tanti viri memoriam ... praeterire. Dipl. Pipp. 32 (spur.) sententiam apostolicae districtionis. saepius.in stipulatione poenae: Trad. Patav. 5^a p. 6,10 (a. 754) si quis ... contra hanc donationem ... venire ... temptaverit, ... iram Dei ... vel penas inferni -iri pertimiscat (item Trad. Lunaelac. 25 -ire. MLWsim. saepius). b pass.: α declarari, comprobari — sich beweisen, unter Beweis gestellt werden: Vita Gang. I 2 (MGMer. VII p. 158,5; MLWs. IX.MLW^ex./X.MLW^in.) ut in illa (uxore) beati viri patientiae -retur praeconium et innocentis probaretur simplicitas. β fieri — geschehen: Wett. Gall. 38 ut eo magis merita Galli fulsissent, quo miracula sua Christus ibi innovasset, res inserta -ta est. γ reperiri — sich zeigen, erweisen: Hrotsv. Abr. 1,6 non diffido, quin, si nostris suaviter hortamentis provocetur Maria, ad cedendum facilis -atur. Dipl. Heinr. II. 81 (interp.) qui (advocatus) homines ecclesie distringat, si redditus sui iuris -ti fuerint rebelles. B comperire, agnoscere, (nuntium) accipere — erfahren, vernehmen, Kunde erhalten (pass. l. 66): Dipl. Loth. I. 31 p. 435,32 fidelium ... -atur industria, quia MLWeqs. (Dipl. MLWKaroli M. 246 p. 348,4 [spur.]). Hrotsv. Sap. 6,1 quando causam tristitiae -eris, haut minus contristaberis. Caes. Heist. Engelb. 1,4 p. 241,15 quantum ... Friderico astiterit ..., usque hodie -itur. saepius. III varia: A invenire — (auf)finden, antreffen, stoßen (auf): Wett. Gall. 4 optio ei a rege dabatur, si alicubi aptum locum -retur. 35 p. 277,11 reppererunt (sc. hostes) subterraneum latibulum, ubi diversi generis pecuniam -ti sunt. 37 hostis ... eos persequebatur, quos in territorio ... cellae -batur. Pass. Trudp. 4 illius voluntatem diligentissime explorans nihil aliud in animo viri sancti potuit Otpertus -ire (-iri MLWvar. l.), nisi quod Dei solius causa locum illum expeteret. B frui, uti — gebrauchen, den Nießbrauch haben: Chart. Bund. 777 p. 236, 23sqq. (a. 1240) exs-antur ecclesiae ... omnibus racionibus et accionibus ..., quibus et ... venditores ibi ante hunc contractum uti et exercere et exs-iri ... poterant. 790 p. 249,2sqq. ut decetero ... conversi ... utantur, exerceantur et exs-antur ipse terre MLWeqs. MLWibid. MLWal. C accipere, adipisci, assequi — bekommen, erhalten, erlangen: Walahfr. carm. 76,77 qui sua spreverunt pro te (sc. caesare), tua munera tantis -antur, uti sibi nil periisse querantur.