Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
êr thanne
— thanne: eher, früher — als
êr — thanne:
thanne auf der Grenze zwischen temporalem Adverb ‘danach’ und Konjunktion ‘als’: uuanda êr ist timere gehennam . danne sperare cęlum [vgl. primo poenas fuge, gehennas devita, antequam desideres promittentem deum, cave minantem, Aug., En.] NpNpw 110,10. ê sint ze fergebenne die missetate, danne ze digenne diu lon Npw 110,10 (Np danne premia sin flagitanda, s. III 1 a Sp. 153), nach Sehrt, N.-Wortsch. S. 55 beide Konj.; vgl. aber auch 1. Teil A I 1 Sp. 100; — thanne ist Konjunktion: uuanda ein in zalo êr ist tanne zuei . unde êr zuei danne driu eo quod prius numeretur unus quam duo . et duo quam tres Nk 409,18. êr ist taz man uuizen mag . tanne uuizentheit scibile enim scientia prius esse videtur 434,2. taz man zeigondo leren sol . an demo ist einez êr in ordeno . danne anderez nam et in demonstrativis disciplinis . est prius et posterius per ordinem 487,13, ähnl. 24;
êriro — thanne:
also ein erera ist . unde erera heizet . tanne zuei ut unus duobus prior est Nk 486,22, ähnl. 15. puohstaba habint ouh in gramatiche ererun ordinem danne sillabę sed in gramatica elementa priora sunt sillabis 478,20. 2) graduell: a) Vergleichswert ist eine objektive Gradangabe: α) bei Zahl-, Maß-, Mengenangaben: fona Daniheles ziide ... untazs dhiu selbun Christes chumfti ziidh mera sindun dhanne zehanzo endi feorzuc uuehhono chizelido a tempore ... Danihelis ... usque ad praesens tempus plus quam CXL ebdomadae adnumerantur I 27,1. her (Gott) gigarauuit mir nuuua mer thanne zuelif thusunta engilo heriscefi exhibebit mihi modo plus quam duodecim milia legiones angelorum T 185,5. (Langobardi) uuielten Italię . mer danne ducentis annis horum autem iugum . post ducentos et quinque annos . ex quo intraverunt Italiam . Karolus Francorum rex abstulit Nb 6,19, lat. 4,21 [6,13, lat. 4,19]. niuuiv ambaht ... diu man des iares . mer danne einest uuehseloti 103,11 [113,24]. iro subiectum . ioh iro prędicatum . mer danne ein nebezeichenet Ni 523,7, ähnl. 524,3. 4. so habet ... diu finftazenda (suegela) mer danne trientem . daz chit den tritten teil einero elno Nm 857,14. nu sih . uuar sie sundige sint . unde doh ... uuerltrihtuoma habent. Nieht ein genuoge . nube ioh mer danne genuoge Np 72,12;
mit Genetivbestimmung zur Bezeichnung des Größenunterschiedes: dhazs meinit sibun stundom sibuniu, in dhem sindun zisamande chizelide eines min dhanne fimfzuc iaaro id est septies septem, quae simul faciunt annos XL et VIIII I 26,19/20. si zalta io eines minnera danne ceniu Nc 775,20 [125,11]. dannan fuoren sie iligero ferte . halbes mer . daz chit . halbes toni mer . danne tonum inde maximis conatibus sescuplo itinere evehuntur 838,6 [209,4], vgl. auch III 2 a Sp. 154; β) Vergleichswert ist das höchste Gute, das summum bonum: sid ter alemahtig ist . ter echert kuot kemag . unde die alemahtige nesint . tie echert ubel gemugen . so skinet . taz tie min gemugen. Uuanda er min gemag . tanne guot . pe diu negemag er nieht cum igitur bonorum tantummodo potens possit omnia . non vero queant omnia potentes etiam malorum . eosdem qui mala possunt . minus posse manifestum est Nb 242,27 [261,28]; γ) bei räumlicher Erstreckung nennt die mit thanne eingeführte Größe den Punkt, der nicht erreicht oder überschritten wird (nur in übertragenem Sinne): souuaz sih nideror gelazet . tanne ze ebenmuoti . alde hohor gestiget . taz ferliuset tia saligheit quicquid aut infra subsistit . aut ultra progreditur . habet contemptum felicitatis Nb 297,14 [322,7]. ube daz sang ferror stiget fone sinemo anafange . danne ze demo ahtoden buohstabe Nm 856,19; b) der Vergleichswert wird bestimmt durch eine der zu vergleichenden Größe gegenübergestellte zweite Größe.
Die Vergleichsgröße steht im gleichen Kasus wie die Größe, der sie zugeordnet ist (Fehlen der Bezugsgröße nur bei Temporalbestimmung, s. γ Sp. 149). Bei Größen gleicher Gattung, die nur durch die ihnen beigegebenen Attribute differenziert werden, kann in der thanne-Gruppe die Gattungsbezeichnung erspart werden. Es wird nur das Attribut (Teil eines Attributes) angefügt. Bei Negierung der zu vergleichenden Größe gilt die Aussage für die Vergleichsgröße in der Höchststufe.
Die thanne-Gruppe korrespondiert mit zwei Satzgliedern (s. Sp. 149), mit einem Satzglied, mit keinem Satzglied (s. Sp. 149). α) der Komparativ (substantiviert, min + Subst. om Gen., indeklinables Neutrum mêr) ist Subjekt oder Objekt:
die thanne-Gruppe korrespondiert
mit dem durch den Komparativ ausgedrückten Satzglied, und zwar mit dem Subjekt: mero ist hear (hier mera ist T) danne tempel templo maior est hic F 4,14. T 68,5. see hear mero (ist mera T) danne Iona (Salomon) ecce plus quam Iona (Salamon) hic F 7,6. 10. T 57,4. 5; — mit dem Akkusativobjekt: zisperi sagen ih iu meron thanne uuizagon utique dico vobis et plus quam prophetam T 64,6; vgl. auch NpNpw 130,1 unter II Sp. 152;
mit einem anderen als dem durch den Komparativ (komp. Ausdruck) ausgedrückten Satzglied, und zwar mit dem Subjekt: thisiu arma uuitauua mer thanne alle santa vidua haec pauper plus quam omnes misit T 118,1. daz er (sc. pellicanus) nieht des neferdeuue des er ferslindet . nieht mer (mera Npw) danne hier in disen seuuen diu scarba NpNpw 101,7, ähnl. Nb 80,22 [90,16]. Nc 800,17 [160,9] (vgl. quam, Rem.). Np 118 N,99 (525,16, super, Npw denne); in acc.-c.-inf.-Konstruktion: tero qualium sumelichiz . iehent sie min ganzi . unde min rehtis haben . danne daz ander . i. unganzera uuesen . unde unrehtera minus autem habere alterum altero sanitatem aiunt . et iustitiam minus alterum altero habere Nk 463,19; — mit der Lokalbestimmung: uuio mag ein bicubitum mer bicubitum sin . danne anderiz? Noh in zalo niuindest tu is mer . danne in meze neque in numero Nk 417,23; β) der Komparativ steht attributiv:
die thanne-Gruppe korrespondiert
mit dem Subjekt:
der Komparativ ist Attribut zum Subjekt: vorangestellt, falls hierher mit Ersparung des gattungsgleichen Subjekts in der thanne-Gruppe gestellt werden darf: wio mag sin mera wuntar, thanne in theru ist, thiu nan bar O 2,3,7 (ein größeres Wunder als [das Wunder, welches; als das] in der ist, die ihn gebar); appositiv: nu neist tes nieht . nube frechi ist nu inzundet . strede uualligora . danne daz fiur in thna sed amor habendi ardet fervens . saevior ignibus Aethnae Nb 98,6 [108,20]; niouuiht, [h]uuaz + partitiver Gen.: uuaz mag minneren sin . danne daz neuueder nehabet . lengi noh preiti? Nb 110,28 [121,17]. noh nieht ... neist sconeren . danne daz unsih ratio leret harazuo legen atqui . hoc quoque nihil pulchrius est . quod his annectendum ratio persuadet 191,13 [207,13]; in acc.-c.-inf.-Konstruktion: unde sie sagetin nieht lieberen uuesen Ioui under dien himeluuunnon . danne dia uuiniun nec aliquid loquerentur Iovi inter aetherias voluptates dulcius una coniuge Nc 693,21 [9,4]; — zum Prädikatsnomen: tie sint alle hinderun unde unluterorun naturę . danne die nahor demo himele sint qui omnes approbantur esse minus lucidae splendentisque naturae . quam illi caelestes Nc 818,32 [183,12]. die caritatem sceinent . elemosinam gebent . hospites inphahent. Lieberen uuerch gote danne opfer super sacrificia [vgl. deo dicente, misericordiam volo plus quam sacrificium, Aug., En.] NpNpw 49,5 (Npw dei sint gote lieberen uuerh danna opfer). diu uuib sint fragilioris sexus danne die man W 52,37; — zum Akkusativobjekt: ther heilant manageron iungiron tati inti toufti thanne Iohannes Ihesus plures discipulos facit et baptizat quam Iohannes T 21,9. ni eigut ir merun guati, thanne thiz heroti [vgl. nisi abundaverit iustitia vestra plus quam scribarum et Pharisaeorum, Matth. 5,20] O 2,18,6, ferner W 65,8; niouuiht + partitiver Gen.: ter infinitum sprichet non homo . der nesprichit nieht quisseren . danne der finitum sprichit homo qui vero dixit non homo . nihil magis de homine . s. quam qui finitum dixit Ni 545,29;
mit dem Genetivobjekt:
der Komparativ ist Attribut zum Genetivobjekt; Ersparung in der thanne-Gruppe: uuanda er chad. In mvndo pressvram habebitis . so neuuanent ir bezzeren dingis danne so er gehiez [vgl. si Christiani estis, pressuras in isto mundo sperate, tranquilliora et meliora tempora nolite sperare, Aug., En.] Np 96,12;
mit dem Dativobjekt:
der Komparativ ist Attribut zum Akkusativobjekt: so heiz uuirt ze sumere . kibest tu minnera stundon dero naht . tanne demo tage cum venerit fervida aestas . dividis tu agiles horas nocti Nb 38,30 [44,4];
mit dem Akkusativobjekt:
der Komparativ ist Attribut zur nominalen Adverbialbestimmung: daz sie (Uuilze) iro parentes mit meren rehte ezen sulin . danne die vuurme Nc 787,23 [142,15]; γ) der Komparativ steht prädikativ:
die thanne-Gruppe korrespondiert
mit dem Subjekt:
suuinspeoz sper mihil daz ist scefteo meista endi sumaz ist luzilu mera thane scefti edho phil falarica lantia magna quod est teli maximi [vgl. palericae sunt tela maiora pilis bello necessaria, CGL V,38,17. 90,20. 130,21] Gl 1,144,14. huuemihhiles ist bezira man danne scaf quanto magis melior est homo ove F 4,26. ia ist thaz ferah furira thanne thaz muos inti furira thie lihhamo thanne thaz giuvati nonne anima plus est quam esca, et corpus plus quam vestimentum? T 38,1. furira ist thiu sela, thaz muas ni si iu mera; thes lichamen dati, thanne sin giwati [z. gl. Stelle (Matth. 6,25) wie T 38,1] O 2,22,8. thu mo liabara bist, thanne al gifugiles, thaz ist [vgl. multis passeribus meliores estis vos, Matth. 10,31] 20. ist tir ieht liebara . danne du selbo? estne aliquid tibi te ipso preciosius? Nb 84,13 [94,13]. mugent ir uuerden meroren danne helfenda . starcheren danne farre? Alde snelleren . danne tigres? num enim poteritis superare elephantos mole . tauros robore? Num tigres velocitate praeibitis? 164,17. 18. 19 [176,19. 20. 21]. uuaz mag festera sin . alde uuarera . danne ube man totum mit parte . alde partem sterche mit toto? 181,12 [197,23]. uuanda nioman nezuiuelot . nube der mahtigoro si . der naturliches ambahtes keuualtet . tanne der is negeuualtet nam quin naturalis officii potens . valentior sit eo . qui id nequeat . nullus ambigit 237,15 [256,11]. ube danne guot keleget uuirt ze iro deheines uuenegheite . neist tanne der saligoro . danne der . ze des uuenegheite . nehein guot neist kemiskelot? si igitur inquit addatur aliquod bonum cuiuspiam miseriae . nonne felicior est eo . cuius miseria pura est . ac solitaria . sine admixtione cuiusquam boni? 259,4 [279,20]. so duohti dir ... der uuenegoro . der unreht tate . danne der iz toleti miserior igitur tibi videretur esse inlator iniuriae . quam acceptor 264,15 [285,11]. uuanda guissera ist homo currit tanne non homo currit . pe diu ist homo nahera dero uuarheite . danne non homo Ni 546,2. 3. vnder allen arbeiten neist nehein arbeit merora danne conscientia peccatorum [vgl. inter omnes tribulationes humanae animae nulla est maior tribulatio, quam conscientia delictorum, Aug., En.] NpNpw 45,2. uuanda in enez liebera ist danne du Np 72,27. neuuas merora resurgere de sepulcro . quam descendere de cruce? (irstan uzzer grabe danne stigen aba chriuze) Npgl 63,9. uuaz ist unchreftigora danne daz sin Petrus uerlougenota unde sine holden sih fliehente burgen? Npw 108,24 (Np dannan gescah Petro Christvm negare, vgl. quid enim plus esse potuit infirmius, quam ut Petrus negaret? Cass.). diu suoze dinero gratiae ist bezzera danne diu scarfe dero legis W 2,3, ferner T 156,4. O 3,7,11. 13,25. Nb 21,15 (tanne mit Rel.-Satz). 80,20. 88,28. 91,9 (pro). 156,26 (quam). 164,9. 165,19. 170,28. 186,27. 32. 191,1 (tanne mit Rel.- Satz). 220,9 (tanne mit Rel.-Satz). 239,27. 285,28. 320,5. 341,11 (quam) [23,18. 90,14. 98,29. 101,16. 168,9. 176,11. 177,29. 183,15. 202,29. 203,2. 212,6. 237,5. 258,27. 309,3. 349,19. 373,19]. Nc 707,25. 730,21. 743,4. 756,22. 770,12. 832,15 [29,14. 61,14. 79,19. 99,8. 117,18. 201,3]. Ni 506,28. 517,25. 532,16. Nk 436,32 (quam). 437,4 (quam). 6 (altera ... danne priusquam). 462,26. 28. 464,1. 486,15. 487,31. NpNpw 18,11 (59,19. 20, beide super). 39,13 (super). 46,5. 103,3 (433,21, vgl. quam, Aug., En.). 106,24. 112,4 (vgl. super, Aug., En.). 118 I,72 (519,12, super). N,103 (super). 139,10. Np 51,5 (200,13). 54,11. 22 (super). 57,2. 68,5 (super). 70,18 (vgl. quam, Aug., En.). 75,12 (vgl. quam, Rem.). 105,7. 118 S,141 (Npw denne). Ns 614,16 (quam). W 7,4. 28,3. 52,19. 65,1. 4. 69,21; in acc.-c.-inf.-Konstruktion: noh tes neiehent sie . daz fone festero redo samoguis ist . ten uuenegoren sin . der andermo unreht tuot . tanne den . der iz lidet nam ne illud quidem adquiescent . quod aeque nititur validis firmamentis . rationum . infeliciores esse qui faciant iniuriam . quam qui patiantur Nb 263,23 [284,17]. also man neam saget uuesen pezeren . danne Mezentium Nk 441,19, ferner Nb 70,2. 122,2 (quam). 261,21 (quam) [78,30. 132,27. 282,15]; Ersparung in der thanne-Gruppe: siniu uuort sint toh tien liuten gloublichoren danne eniv Nb 295,2 [319,17], ähnl. Nk 391,11; vuanda ein dag pezzer ist in dinen houen danne dusent hier ... sament dir ist ein tag . an demo nieman nealtet. Neist danne dar der dino bezzero . danne hier manege? quia melior est dies una in atriis tuis super milia Np 83,11; ube diuturna prauitas miserior ist tanne breuis Nb 256,24 [277,4]. dien diser lib liebera uuas danne der euuigo [vgl. non plus dilexerunt ea, quae promisit deus, quam ea, quae videbant in terra, Aug., En.] Np 123,3 (Npw 2 denne), ähnl. Nb 124,11 [135,6]. W 119,9; nu ist ter uuan io uuarera . ter anaburtiges tingis ist . tanne der zugeslungenis tingis si magis autem in unoquoque est vera . s. oppinio quae secundum se est Ni 583,14; pe diu sint ... die ubelen unsaligoren . in unrehtero uningeltedo . ferlazene . danne rehto ingalte multo igitur infeliciores sunt improbi . iniusta inpunitate donati . quam iusta ultione puniti Nb 260,1 [280,17], ähnl. 294,2 [318,22]; neuuas danne consilium dei bezzera . danne hominis? Np 85,5. neheines tingis fart kerechera . danne dero uuerelte Ns 614,24; uuanda dir uuerdera ist diu beta dero himeliscon guoto . danne dero irdiscon Np 59,7; noh tanne ist kuissera . daz uns ratio syllogismorum ouget . tanne argumentorum Nb 166,32 [179,16]; in acc.-c.-inf.-Konstruktion: er chad ten eid uuesen tiureren . den man suuore bi demo lebenden hunde . danne bi demo toten Ioue Nb 20,1 [21,27];
mit dem von mêr abhängigen partitiven Genetiv:
vnde zello ih sie unde ist iro mer . danne meregriezes et numerabo eos . et super harenam multiplicabuntur Np 138,18 (Npw 17 denne). als ist dero mer, qui sua possidentes eleemosynam den armen geben, danne dero, die der al daz sie habent durh minen uuillon uuollen uerlazen W 114,13; Ersparung in der thanne-Gruppe: quia multi filii desertę magis quam eius quę habet uirum (uuanda dero ferlazzinun chindo ist michil mer . danne (der Kinder) dero diu den man habet) Npgl 80,6;
mit dem Dativobjekt:
gitraganlihhor ist theru erdu Sodomorum inti Gomorreorum in tuomes tage thanne thero burgi tollerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorraeorum in die iudicii quam illi civitati T 44,10, ähnl. 65,5 (quam), vgl. auch T 65,3 III 2 cβ Sp. 156, ferner Nm 855,8. 10. Ns 619,3 (quam, in acc.-c.-inf.-Konstruktion); Ersparung in der thanne-Gruppe: daz sie (dise prophetię) dero geburte nuzzeren sin . danne dero ererun NpNpw 101,19;
mit dem Akkusativobjekt:
dhu chiminnerodes inan liuzelu minnerun dhanne got (acc. nach Eggers, Wb. S. 27, nom. nach Ausg. Hench S. 144) minuisti eum paulo minus a deo I 23,10, vgl. F 7,16 III 2 cα Sp. 156). so maht tu den gebenten ahton forderoren . danne den . der iz infieng possis existimare id quod dederit praestantius ab eo quod acceperit Nb 186,3 [202,5]. kelichera unde ungelichera . unde ungemazera diz tanne eniz chit man simile enim magis et minus dicitur . et inaequale magis et minus dicitur Nk 426,24. du tate mih uuiseren mit dinen geboten danne mine fianda super inimicos meos prudentem me fecisti mandato tuo Npw 118 N,98 (Np danne mine fienda sin, s. III 2 cα Sp. 156);
mit der Umstandsbestimmung des Grundes:
ze uuare des knuoge mag keskehen . netruent . tie ubelen sint tes te unsaligoren . daz sie iro uuillen getuont . tanne ube sie in getuon nemahtin etenim quod incredibile cuiquam forte videatur . infeliciores esse necesse est malos . cum cupita perfecerint . quam si non possint ea implere quae cupiunt Nb 254,21 [275,3];
mit keinem Satzglied:
fergebina sunda niuuuota ih . unde uuart uuirsiro danna fore Np 37,6; δ) der Komparativ steht adverbial:
die thanne-Gruppe korrespondiert
mit zwei Satzgliedern:
mit dem Subjekt und Akkusativobjekt: min caritas sol ferror minnon legem dei . danne cupiditas milia auri et argenti [vgl. ut amplius diligat caritas legem dei, quam diligit cupiditas millia auri et argenti, Aug., En.] NpNpw 188 I,72; — mit dem Subjekt und der Temporalbestimmung: rehtor er (Noah) iz anafiang, tho iz zi noti gigiang, thanne thie mezzon (des Turmes zu Babylon) in war ..., tho sie thes bigunnun, zi himile gisunnun Oh 68; — mit dem Akkusativ- und präpositionalen Objekt: tu nesprichist nieht quissor hominem uone Catone . danne ros uone rhebo nihil enim familiarius assignabis de aliquo homine hominem assignando . quam de aliquo equo equum Nk 383,30;
mit dem Subjekt:
bei nominalem Prädikat: sid taz so ist . taz temo uuane der daz kuota chit uuesen guot . uuideruuartig ter ist . ter iz chit neuuesen guot . mer danne der iz chit uuesen ubel Ni 584,24. ist ouh an anderen uuanen hartor uuideruuartig contradictio danne contrarii affirmatio si etiam in aliis similiter oportet se habere 585,5. Cicero neuuirdit niomer mer noh minnera homo alde substantia . danne Cato Nk 393,3. also driu . min noh mer neheizint zala . danne uinuiu id est non recipit numerus comparationem . sicut nec mensura. Ut ternarius quinario 417,26, ferner 382,17 (quam). 383,26. 384,1. 4 (quam). 392,24. 417,21. 464,7. 14. 25; Ersparung in der thanne-Gruppe: ebenlang sitiu uiera . neist nieht mer circulus . danne diudir unebenlange sita habit nihil enim quadratum magis quam parte altera longior figura circulus est Nk 464,17; ih neuersago nieht . ein substantia nesi hartor substantia danne anderiu dico autem hoc . non quia substantia non est a substantia magis et minus Nk 392,23, ähnl. 417,22. 418,1 (in acc.-c.-inf.-Konstruktion); so ist ouh pe note demo uuane ioh tero redo omnis homo iustus est . uuideruuartig ter uuan unde diu reda nullus homo iustus est . mer danne omnis homo iniustus est Ni 584,28; — bei verbalem Prädikat: minnost thu (Petrus) mih filu mer, thanne thin ginoz ander? [vgl. diligis me plus his? Joh. 21,15] O 5,15,4. in muate was in genaz mer, thanne thaz managfalta ser, thanne in thera fristi thes lichamen quisti 23,67. 68. an summo bono neist neheinez folleglichor . danne lustsami Nb 136,23 [148,3]. tanne beginnet sih imo induon . daz er neuuissa . offenor danne daz sunnun lieht quod dudum texit atra nubes erroris . lucebit perspicatius ipso Phoebo 209,8 [225,17]. tonus liutet ticchor an demo sange . danne semitonium . alde dehein ander enchedunga Nc 781,17 [134,2]. vuaz mag kelimflichor bezeichenen diabolum danne daz simulacrum . dar man in anabeteta? Np 73,14. dei chint aecclesiae lebent uuirs in minen heiligmeinden danne die heidinin die nie dara zuo ne chomen Npw 30,12 (Np danne pagani tuen, s. III 2 cγ Sp. 157), ferner Nc 742,12 [78,15]. Nk 383,22. 451,12. NpNpw 30,12 (super). 49,11. 118 B,9. Cant. Annae 3. Np 43,7 (Npw denne). 76,4. 118 N,99 (super, Npw denne). R,136. 138,12 (Npw dene). W 92,3. 138,3; Ersparung in der thanne-Gruppe: ni si thaz ginuhtsamo iuuar reht mer thanne thero scribaro inti thero Phariseorum nisi habundaverit iustitia vestra plus quam scribarum et Pharisaeorum T 25,7. nu ist aber doh mer zit . lachennis tanne chlago sed tempus est inquit medicinae quam querelae Nb 15,24 [17,9], ähnl. Nk 429,28 (quam); tiu ding uuerdent paz peuuarot . tiudir bedenchit uuerdent . tanne umbedenchit melius accurantur quae consilio geruntur . quam quae sine consilio administrantur Ns 614,10;
mit dem Prädikativum:
qualitates . so affectio unde album ist . die heizent rehtor similes . tanne equales namque affectio aequalis et inaequalis non multum dicitur . sed magis similis. Et album aequale et inaequale non multum sed simile Nk 419,7. taz ist mer uuan danne gelirn . unde uuizentheit opinione id tale fit non disciplina 441,27, ferner 369,29;
mit dem Genetivobjekt:
al daz siu habet deses zafarantin diu maer es ni rohhit danne des siu nihabet cuncta quae hic transitoriae possedit, velut aliena neglegit F 30,2. uuaz charont tragoedię . âne Fortunam undurlicho storenta . guollichiu riche . daz si neheines mer nesihet tanne anderes? quid aliud deflet et clamor tragoediarum . nisi Fortunam indiscreto ictu vertentem felicia regna? Nb 62,3 [70,13]. (hinnan ist not tien chuningen mer analigen uuenegheite . danne saligheite hoc igitur modo necesse est inesse regibus maiorem portionem miseriae 154,18 [165,20] zu α.) manigiu diniu uuunder habest du getan . druhten . dero mer zedenchenne ist . danne des in circo alde in theatro mimus unde auriga getuont multa fecisti tu domine deus meus mirabilia tua Np 39,6 (Npw denne). uuante in nieuuetes baz nelustet danne dero candidae uirginitatis, quae per lilia figuratur W 100,8; Ersparung in der thanne-Gruppe: sol ih tanne gernor io mannes rates folgen danne Apollinis? fit conlibitum manere in iussis . i. persuasione . quam meare cum Deliaco fatu . i. quam optemperare consilio Delii? Nc 718,11 [44,12]. mines lovfennis spuot paz . tanne dines Ni 506,29;
mit dem Dativobjekt:
der dien liuten mer lichen uuile . danne gote [vgl. quisquis ergo in superficie colit deum, magis placere vult hominibus, Aug., En.] Np 65,15. dar ih desertori baz keloubta danne imperatori [vgl. quando deseruit imperatorem et defecit ad desertorem, Aug., En.] 70,17, ferner Ni 509,29. Np 74,6;
mit dem Akkusativobjekt:
der Komparativ steht beim Objektsprädikativ: (ihr, die Pharisäer) tuot inan hella sun zuifalton mer thanne iuuuih facitis eum filium gehennae duplo quam vos T 141,13, ähnl. z. gl. Stelle F 17,1 (quam). mer driu nechidit nioman . noh einiu driu . mer (sc. driu) danne anderiu driu nihil enim magis tria dicentur . nec potius tria . quam tria Nk 417,28; — bei verbalem Prädikat: thie thar minnot sinan fater inti muoter mer thanne mih qui amat patrem et matrem plus quam me T 44,23. sie minnotun manno diurida mer thanne gotes diurida dilexerunt enim gloriam hominum magis quam gloriam dei 143,1, ähnl. 119,12 (quam). mit demo oleo dero freuui salbota er dih ... Fore dinen geteilon. Daz chit . ferror danne andere heilegen oleo laetitiae prae consortibus tuis [vgl. prae consortibus tuis, quoniam hanc benedictionem supra omne humanum genus cognoscitur accepisse, Cass.] NpNpw 44,8, ferner Ni 534,28. NpNpw 9,9. Np 18,11 (59,21, vgl. quam, Aug., En., Npw denni). 51,5 (200,11, super). 68,32 (super). 33 (vgl. quam, Cass.). 86,2 (super). 118 Q,127 (super, Npw denne). Npgl 88,21 (Np prae); Ersparung in der thanne-Gruppe: argen uuillen minnotost du mer danne guoten uuillen . vnde unreht sprechen mer danne reht dilexisti malitiam super benignitatem . iniquitatem magis quam loqui aequitatem Np 51,5;
mit dem präpositionalen Objekt:
her giuihit ubar thaz mer thanna ubar niun inti niunzog thiu dar ni giirrotun gaudebit super eam magis quam super nonaginta novem quae non erraverunt T 96,3. sid si (sc. Fortuna) uuider in baz habe geuaren . danne uuider andere Nb 98,30 [109,17]. tiz einuueder . nebeitet niot mer . zeuuerdenne danne . ze neuuerdinne utrumlibet enim . nihil magis sic vel non sic se habet aut habebit Ni 527,13, ferner NpNpw 30,15;
mit der Adverbialbestimmung:
mit der Temporalbestimmung: ioh an demo huotigen libe . der under demo gesterigen ist . unde under demo morgenigen . nelebent ir mer . danne an demo stetelosen . unde hinafertigen stupfe in hodierna quoque vita . non amplius vivitis . quam in illo mobili et transitorio momento Nb 349,5 [382,11]. mennisko neheizit io nu nieht mer mennisko . danne êr neque enim homo . magis nunc homo quam prius dicitur Nk 393,20; Ersparung in der thanne-Gruppe: substantia nemag mer noh minnera sin daz si ist . s. zeinemo male danne ze andermo videtur autem substantia non suscipere magis et minus Nk 392,19, ähnl. 27; — mit der Lokalbestimmung: pe diu neist nioner gespraches mannes mer durft . tanne dar Nb 65,15 [74,6]; — mit der Modalbestimmung: ube sie iomanne helfen uuoltin . daz tatin sie mer darauuidere leidondo . danne fersprechendo si mallet prodesse hominibus . verteretur in habitum . i. in modum accusationis Nb 265,24 [286,20]; Ersparung des Part. in der thanne-Gruppe: also du Catonem baz zeigost . hominem nemmindo . tanne animal ut quendam hominem assignando manifestius assignabis hominem assignando quam animal Nk 382,26. zeigost tu uuaz ein reba si . taz tuost tu baz poum chedendo . tanne daz in erdo stat cum aliquam arborem reddideris . manifestius assignabis cum arborem assignabis quam arbustum 383,2; — mit der Kausal-, Instrumentalbestimmung: er mer fone sinen ungedulten . danne fone iro unrehte sieh si Nb 99,7 [109,24]. nesihest tu nu na . uuio alle sinna mer bechennen fone iro selbero mahte . danne fone dero mahte dero bechennenton? videsne igitur . s. o Boeti . uti utantur cuncta in cognoscendo . sua potius facultate . quam eorum quae cognoscuntur? 338,30 [370,24]. diu palestra sol mer uuerden ratione . danne uiribus Nc 772,23 [120,22]. Catonem zeigot man baz mit homine danne mit animali . i. paz mit specie . danne mit genere aliquem enim hominem si quis assignaverit quidem . speciem quidem quam genus assignando familiarius monstrabit . et manifestius faciet hominem assignando quam animal Nk 384,16. 17, ferner 382,23 (quam). 391,9 (quam). 3) wertend:
Von zwei gegensätzlichen Sachverhalten wird der eine gewünscht, der andere nicht gewünscht, ist der eine gut, der andere schlecht; von zwei Aussagen ist die eine richtig, die andere unrichtig; nur in positiven Sätzen mit den Komparativen baz, bezzira, gernôr.
Die thanne-Gruppe korrespondiert
mit dem Subjekt:
die korrespondierenden Größen sind ausgedrückt durch Nomina: pezzera ist luzzel demo rehten . danne michel rihtuom dero sundigon melius est modicum iusto super divitias peccatorum multas NpNpw 36,16; — durch Infinitive mit zi u. weiteren Bestimmungen; mit Ersparung in der thanne-Gruppe: ube aber daz nemag sin . daz sie (sc. predicationes) beide uuar sageen . so ist pezzera sie zesprechenne secundum modvm . tanne nah esse et non esse si ergo illud inpossibilius est . hoc erit magis eligendum Ni 562,13. pezzera ist an got zetruenne . danne an mennisken bonum est confidere in domino . quam confidere in homine NpNpw 117,8, ähnl. 9 (bonum est ... quam); — durch Relativsätze; einleitendes ther bezeichnet zugleich Bezugswort und Relativum: melior est qvi vincit iram . qvam qvi expvgnat civitatem (pezzer ist der sin zorn fertreit danne derer eina burgh irfihtit) Npgl 111,5 (Npw denne);
mit dem Prädikat, dem infiniten Teil des Prädikats (mit weiteren Bestimmungen): nube ein herro (Gott) ist tar . unde ein chuning . ter sine burgliute gernor samenot . tanne uertribe sed éis kirîos éstin . éis basileus . qui laetetur frequentia civium . non depulsione Nb 41,20 [46,30]. sumeliche scrodont siniu testimonia daz chit sine scripturas . die gernor sint docti . danne iusti [vgl. novimus, operarios iniquitatis ad hoc scrutari testimonia domini, quia malunt docti esse, quam iusti, Aug., En.] NpNpw 118 A,2. ih uuile gernor uuesen feruuorfener in demo gotes hus . in dero ęcclesia . in torculari . so daz ih dar ieo doh inne si . danne guollih uuesen uzzenan . in dero sundigon herebergon elegi abiectus esse in domo dei mei . magis quam habitare in tabernaculis peccatorum Np 83,11. II. zwischen I und III stehend
thanne führt einen (uneingeleiteten) untergeord-neten Satz ein, der mit einem Satzglied (Satzgliedteil) des übergeordneten Satzes korrespon-diert:
graduell:
der mit thanne eingeführte Satz korrespondiert
mit dem Objekt: ih nebeuuano mih nieht mer danne ih kemuge [vgl. nec quaesivi aliquid supra vires meas, Aug., En.] NpNpw 130,1;
mit dem Attribut des Subjekts: uuelih ununderskeit mag unrehtera sin . tanne gelicho . guoten . ioh ubelen . lieb unde leid pegagene? quae vero ... potest ulla iniquior esse confusio . quam ut bonis contingant . tum adversa . tum prospera . malis etiam tum optata . tum odiosa? Nb 282,16 [305,9] (welches unterschiedslose Handeln kann unrechter sein als das, daß ..., vgl. lat. ut);
mit der Temporalbestimmung: uuirs nemahta in nieo gescehen . danne sie der lazet irron . der sie rihten solta Np 80,13 (niemals, zu keiner Zeit schlimmer als (dann) wenn ...).
O 2,3,7 s. I 2 b β Sp. 146.
Vgl. auch III 3 b Sp. 159. III. einen untergeordneten Satz einführend: modal, in der Verbindung êr thanne einen Tempo-ralsatz einleitend.
Der thanne-Satz steht im Konjunktiv bei positivem übergeordnetem Satz oder bei negativen Fragen mit zu erwartender positiver Antwort; er steht im Indikativ bei negativem übergeordnetem Satz oder bei positiven Fragen mit zu erwartender negativer Antwort; Ausnahmen s. 1 b α.β Sp. 153 f.; 2 b Sp. 154 f. 1) temporal; Ungleichheit hinsichtlich der zeit-lichen Folge: