emendo

emendo, -avi, -atum, -areemendare.MLWscript. et MLWform.: inm-: MLWl. 69. p. 1224, 1. 1225, 58. he-: MLWl. 60. ę-: p. 1224, 36.mend(o): MLWl. 71.emed(o): p. 1224, 63. -nt(o): p. 1224, 34.MLWdepon.: MLWl. 31.?coniug. III.: p. 1226, 1.MLWstruct. MLWc. MLWpraep.:ab: p. 1224, 43.de: p. 1224, 41.contra: p. 1224, 43.MLWpartic. MLWpraes. usu MLWsubst.: MLWl. 53. MLWpartic. MLWperf. usu MLWsubst.: MLWl. 30. I strictius i. q. emeliorare, corrigere, a mendis liberare — verbessern, berichtigen, von Fehlern befreien: A spectat ad res: 1 de correctione, retractatione textuum (cantus: l. 34): a gener.: MLWVita Elig. MLWapp. p. 741,11sq. si quid ... minus aptum depraehenderis, ... studiose -esemendes nobisque ... -taemendata restaures. p. 741,21 nihil ..., quod adicere -arique (-areque MLWvar. l.) deberem. MLWCapit. episc. I p. 189,13 ut libros ... per libros bene correctos -entemendent presbyteri. MLWPs. Odo Clun. dial. 6 p. 256^b in primo tono ... curiosissime est -taemendata antiphona. saepe.supplere — ergänzen: MLWBerth. chron. B praef. p. 173,4 quecumque adhuc scribenda restant in eis (tabulis), inprimis tu diligenter -a. b iur. de legibus corrigendis, renovandis: MLWLeg. Wisig. 2,1,1^capit. de tempore, quo debeant leges -te valere. 10,1,17 iuris est, ut formam inveterate censure ... novellis ... sanctionibus -emusemendemus. MLWLex Sal. Pipp. prol. 3 quod minus ... habebatur idoneum ..., fuit ... -tumemendatum. MLWChart. Argent. I 398 (a. 1256) nos ... advocati ... notum facimus ... nos civibus ... iurasse ... pacem tuendam et -andamemendandam. saepe.de sententia corrigenda: MLWLeg. Wisig. 2,1,30 ut iudices ... commoneant sacerdotes, quo male iudicata meliori debeant -ariemendari sententia. 2 de reparatione variorum i. q. resarcire, reficere, restaurare, reparare — flicken, ausbessern, instand setzen, reparieren: MLWConc. Karol. A 19^G,26 ut domus ecclesiarum et tegumenta ... fiant -taemendata vel restaurata (MLWsim. 36,42). 53 p. 692,8 ad retia piscatoria -andaemendanda vel ordinanda. MLWLiber tram. 166 p. 239,10 libros ligare atque investire seu -areemendare debet armarius. Epist. Hildesh. 26 quisquis -atemendat difficiles transitus (i. pontem) et qui suum prestat subsidium -antiemendanti. MLWStatut. ord. Teut. p. 108,28 considerabit frater ..., si aliquid in eis (vestibus) inveniat -andumemendandum. saepe.expressius i. q. salvare — ‘retten’: MLWTheoph. sched. 3,45 p. 96,6 opus deturpatur nec potest -ariemendari, nisi deauratura omnino eradatur, et denuo deaurabis. 3,50 p. 99,8. 3 de mutatione rerum gravium in melius i. q. mutare, finire, tollere — ändern, abstellen, beheben: a gener.: MLWForm. Flav. 44 p. 482,28 nec ... ibi sanctus ordo tepiscat, et abbas monasterii hoc per se he-are neglexerit MLWeqs. MLWEinh. epist. 9 ut neglegentiam tuam -areemendare studeas. MLWBruno Querf. Adalb. A 11 p. 13,3 cum emergentia mala -areemendare non posset episcopus MLWeqs. MLWThietm. chron. 2,33 ut, quod ... humana fragilitate deliquimus, -eturemendetur deinceps in melius (MLWEpist. Hildesh. 140. MLWal.). MLWDipl. Constantiae 4 p. 14,42 si quid ab abbatibus ... contra regulam ... comissum fuerit, decenter illud ... -etemendet (διορϑώση) Ylarius. MLWal. b pharm. et medic.: MLWTract. de caus. mul. 11 p. 18,3 pissarium ..., qui solvit matura matricis et conclusionis in-at (conclusiones -atemendat MLWvar. l.). MLWAntidot. Bamb. p. 22,28 antidotum diospoltien ... vessice vitia fortiter -atemendat (sim. p. 31,22 mendat; cf. MLWSvennung, Pallad. p. 338). MLWAntidot. Glasg. p. 103,4 antidotum diapolliten ... frigorem in-at (item p. 114,45 inm-at. p. 123,9 in-at). 4 de perfectione i. q. meliorem, perfectum reddere — bessern, vervollkommnen: a gener.: α in univ.: MLWConc. Karol. A 1 p. 3,4 ut ... relegio christiana -eturemendetur. MLWEigil Sturm. 21 coepit fratrum -areemendare vitam et mores corrigere (MLWIoh. Canap. Adalb. A 18). MLWal.medial. i. q. expoliri, clarescere — sich verfeinern, klären: MLWAlbert. M. animal. 1,423 cum aliquamdiu cantaverint, -aturemendatur vox eorum (sc. cantantium). β absol. i. q. meliorem statum efficere — Besserung bewirken: MLWConc. Karol. A 22^C,11 sic -etemendet episcopus in omnibus. γ nobilitare — veredeln: MLWAlbert. M. animal. 8,146 operosae (sc. apes dicuntur) ..., quia congregata suo -antemendant opere. b publ. i. q. (colendo) in meliorem statum redigere — (durch Bewirtschaftung) in einen besseren Zustand bringen: MLWChart. Alsat. B 509 p. 321,26 (a. 840) licentiam non habeat (sc. superstes pars) ex rebus ... aliquid ... vendere, sed potius meliorare et -areemendare. MLWDipl. Ludow. Germ. 67 p. 94,20 ut ... loca ... concessa ... emendationibus augmentando provehat et -etemendet Hildigarda. MLWChart. Gosl. II 205 p. 243,40sq. quod ... curiam ... possideat concanonicus et -andoemendando suis expensis studiose faciat -ariemendari. saepe.MLWrefl.: MLWActa civ. Kil. 9 p. 2 ego Merdiggus super domum Iohannis ... concessi vi marcas ...; si status illius platee se -veritemendaverit, superaddentur iv solidi. c mus.: MLWOdo Aret. ton. B 6 p. 97^b nota, quod finis quinti modi noviter -tusemendatus est ad proprietatem eiusdem toni. d medic.: MLWPraecept. diaet. IV^a 11 oximel confectum usita et ... potionem ad solutionem bibe et flegma et colera -a. B spectat ad homines (animalia: l. 43. 50; partes corporis: l. 48): 1 de animo meliorando: a intrans., medial., refl. i. q. animum melioratum praestare, emeliorari, se meliorem praestare — Besserung zeigen, sich bessern: MLWPirmin. (?) scar. 26 p. 60,4 unusquisque ..., quod male fecit, ... defleat et ... bonis operibus se -itemendit (-etemendet MLWvar. l.). MLWLex Baiuv. 7,4 servus ... pro tali crimine vapuletur; et si non -veritemendaverit, manum dextram perdat. MLWChart. Sangall. A I 22 si se -tare noluerit opposita persona (item 26). Epist. Pontif. Rom. 376 a quo (papa) moniti, si non ę-antur monachi, regię potestati deputamus. MLWDipl. Loth. III. 58 p. 92,24 si ... tercio ammonitus (sc. advocatus incommodus) non -veritemendaverit, alium eligendi ... habeant fratres facultatem (MLWsim. 67 p. 105,18). saepe. b avocare, abducere — abbringen: MLWLex Raet. Cur. 16,1,4 si quis episcopus clericum ... in seculares causas conversare viderit et cum de ipsa malicia -areemendare non poterit MLWeqs. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 2 p. 230,26 qui (falco) ... ab huiusmodi vitio -ariemendari debet, sic -ariemendari debebit contra ea, que facit: MLWeqs. 2 de valetudine sim. melioranda: a sanare — heilen: MLWLamb. Tuit. Herib. 2,8 p. 227,9 -taemendata femina (sc. antea clauda) novis vestigiis gaudebat incedere (item 2,19 p. 243,2). b purgare — reinigen: MLWBotan. Sangall. 15,1 herba nasturcio ... capud -atemendat. 36,3. c medial. i. q. regenerari — sich erholen: MLWFrid. II. Imp. art. ven. 4 p. 109,13 repulsatus (sc. falco) citius -aturemendatur de repulsione, quia citius obliviscitur lesiones, quas habuit. d levigare — glätten: MLWBernh. Geist. palp. 1,240 formas -atemendat pinguedo, bonam faciem MLWdat. II latius: A de actione poenam dandi: 1 praevalente respectu paenitentiae i. q. luere — büßen: a gener.: MLWThietm. chron. 7,9 Bolizlavus ... inobedientiam ad -andumemendandum a cesare vocatus MLWeqs. MLWIdung. Pruf. dial. 3,121 transgressionem suam regulari satisfactione -atemendat transgressor. MLWYsengrimus 2,489 vaticinor, sospes non -veritemendaverit ausum, qui prior irruerit (sc. contra Ysengrimum). MLWal. b eccl. et theol.: α intrans. i. q. paenitentiam agere — Buße tun: MLWPontif. Rom.-Germ. 136,16 interroga (sc. presbyter) eum (sc. peccatorem), si vult -areemendare. MLWGerh. August. Udalr. 1,1 MLWl. 171 hoc (sc. cantando psalmum) te -areemendare (emed- MLWvar. l.) monebo. MLWConsuet. Trev. 1 p. 264,10 quos pausantes inveniunt circuitores, statim ad capitulum produnt, nisi per satisfactionem -areemendare se pronuntiant. MLWBerth. chron. B MLWa. 1079 p. 352,15 (epist. papae) interdicimus eis (presbyteris MLWsc. fornicatione maculatis) ... introitum ecclesie, usque dum peniteant et -entemendent. MLWal. β piare, abluere — entsühnen, reinigen: MLWLex Raet. Cur. 16,1,2 postea, ubi ipsum episcopum -tumemendatum conspexerint (sc. alii episcopi), auxiliante Domino recuperare eum debeant. MLWBernold. Const. chron. MLWa. 1100 p. 540,9 Otto ... scismaticus de ... itinere ... reversus, sed de scismate, ut putabatur, non -tusemendatus (sc. obiit). 2 praevalente respectu compositionis, expiationis i. q. expiare, componere — sühnen (t. t. iur.; intrans.: MLWl. 5. 13): a in univ.: MLWLex Baiuv. 1,11 ille obnoxius est crimine, qui Christi usurpavit sponsam; et si noluerit -areemendare et reddere, expellatur de provincia. MLWCapit. part. Saxon. 2 concedatur ei (confugae) vita ...; -atemendat autem causam, in quantum potuerit. MLWAnnal. Mett. I MLWa. 760 p. 51,2 spopondens (sic) se sub iureiurando, ut, quod ... comiserat ..., secundum ... legem -areemendare deberet Waifarius dux. MLWDecret. Frision. A p. 39,9 quod omnes Frisones habent eorum inmicicias sive feithe cum pecunia -areemendare MLWeqs. MLWDipl. Heinr. IV. 394 comes Gerardus eo, quod contra iusticiam eandem (ecclesiam) detinuerat, eidem Teoderico advocato -vitemendavit lege palatii. persaepe. v. et MLWl. 21. b (bannum, compositionem, emendam) solvere — (Bann-, Buß-, Wergeld, Gerichtsgebühr) leisten, zahlen: MLWDipl. Conr. III. 75 p. 133,29 ille, super quem facta fuerit proclamatio, cognita veritate bannum -bit. MLWChart. Bern. I 5,131 p. 519,7 quicumque ... sanguinem effuderit ..., tenetur, illi, cui vim intulit, sexaginta solidos -areemendare et sculteto sexaginta. MLWChart. Solod. I 371 p. 211,14 si quis ... preposito violentiam aliquam -veritemendaverit, tenetur Solodrensi causidico ... tres solidos -areemendare. MLWChart. Basil. C I 302 p. 218,25 si quos compertum fuerit excessisse, tales nobis (sc. episcopo) tres libras -entemendent. MLWabsol.: MLWLex Franc. Cham. 48 liceat suo (sc. furis) seniori ... pro eo -areemendare ac de morte liberare. MLWLex Thuring. 48 qui alterum intra septa propria occiderit, ... tripliciter -atemendat. MLWConst. imp. II 425,11 qui cultellum cum puncta portaverit, nisi sit venator vel coquus ..., -areemendare debet per sexaginta solidos eqs. MLWChart. civ. Magd. 94 p. 48,19 quicunque ad hoc (colloquium) non venerit, secundum iusticiam -bit. MLWal. 3 praevalente respectu districtionis i. q. distringere, punire, castigare — ahnden, (be)strafen, züchtigen: a publ. et iur.: MLWCapit. reg. Franc. 33,25 ut -enturemendentur fures et castigentur secundum legem. MLWDipl. Otton. II. 178 p. 203,31 nec ullus iudex publicus ... ad suum placitum servos ... aecclesię ire ... constringat, sed, si quid super illos -andumemendandum sit, advocatus predicti ępiscopi ... -etemendet et ipse wadia percipiat. MLWChart. Aquens. 178 MLWl. 14 si ... iniuria ibi contigerit, que iudicium sanguinis expectat, illam comes ... debet -areemendare. MLWal.remissius i. q. agere — verhandeln: MLWDipl. Ludow. Inf. 8 p. 107,26 nec ... in ullo placito distringantur homines, nisi apud ... monasterii advocatos, per quos, quicquid de eisdem hominibus ad -andumemendandum sit, diffiniatur. v. et MLWl. 35. b eccl.: MLWPontif. Rom.-Germ. 136,17 in hoc labora (sc. sacerdos), ut victu -enturemendentur peccatores. MLWConsuet. Marb. 22 si quis ... ultimus omnium stet in choro ..., peniteat vel ... pro ipsa verecundia sua -eturemendetur, et ceteri huiuscemodi negligentias caveant. MLWStatut. ord. Teut. p. 109,20 si quis frater conquestus fuerit de servo suo, debet ei a magistro suo statim -ariemendari ..., dummodo irato animo non faciat. B (re)compensare, pariare, aequare, explere — (wieder)gutmachen, begleichen, ausgleichen: 1 gener.: MLWTrad. Frising. 430 p. 369,21 (a. 819) filius ... -areemendare studuit, quod pater illius in hac re deliquerit. MLWRimb. epist. p. 93,3 frater ... dixit ... graviter vos ferre, quod ... litteras raro suscipiatis; quod ... mihi -areemendare cupienti MLWeqs. MLWal.illargire — spenden: MLWEpist. Teg. I 34 cetera ..., que desunt, speramus -ariemendari a patre monasterii, quem vos esse profitemur. 2 publ., iur., canon.: a in univ.: MLWForm. Andec. 10^a ipsi illi de hac causa contra ipso illo conpascere deberit, sin ... nun potuerit, hoc in-are studiat (MLWsim. 11^a -areemendare stodiat). MLWTrad. Frising. 1400 ut, si in eodem beneficio ęqualis mensura sibi (sc. Otoldo) dari non posset, in proximo adiacenti absque dubio -returemendaretur loco. MLWChart. Aquens. 188 MLWl. 17 (dipl. Heinr. VII.) quatinus ipse (Walramus) deponat et -etemendet gravem ... iniuriam, quam ... ecclesia nostra ... sustinet in bonis suis apud Olne. expensare — abgelten: MLWChart. Epternac. 228 (a. 1181/1210) qui (Hermannus) ... servum ecclesie ceciderat et graviter vulneraverat; ... lesionem servo -vitemendavit. b resarcire, repensare — ersetzen: MLWLex Thuring. 57 omne damnum, quod servus fecerit, dominus -etemendet. MLWWipo gest. 19 p. 38,31 aerarium episcopi despoliavit Welf et totam civitatem vastavit; quod postea cogente imperatore totum restituit et episcopo -vitemendavit. MLWChart. Heinr. Leon. 57 p. 82,21 duo (sc. banni) pertinent ad ęcclesię satisfactionem pro dampnis illatis -andisemendandis. MLWAnnal. Worm. MLWa. 1241 p. 148,21 milites ... dampna omnia ... -debant et persolvebant. saepe.solacio afficere — entschädigen: MLWChart. civ. Erf. 263 (a. 1273) cum ex eo, quod illa bona ... ab ... monasteriis emuntur, nichil nobis (sc. archiepiscopo) utilitatis provenit ..., non in aliquo -amuremendamur exinde MLWeqs. c pendere, exsolvere — bezahlen, bestreiten: MLWEpist. Teg. I 78 ut festinetis hoc (sc. censum neglectum) quantotius -areemendare in argento vel in membranis. MLWChart. Aquens. 258 MLWl. 16 post mortem suam (sc. Konradi) cedant census ad secundum pulmentum nostri refectorii -andumemendandum.de solutione i. q. praestare postmodo — nachentrichten, im nachhinein leisten: MLWLex fam. Worm. 2 si haeredum aliquis supersessum ius (sc. episcopi) -areemendare voluerit, detur sibi potestas, ut MLWeqs. 26. MLWTrad. Teg. 149 si hunc censum ... tribus annis neglexerit mancipium ..., si quarto anno non -veritemendaverit, servilem legem subeat. d (litem) dirimere — beilegen: MLWChart. Brixin. 151 p. 165,4 (a. 1266) si inter homines ... aliqua controversia ... oriretur, ab utraque parte id infra mensem debet -ariemendari. 165 p. 176,1. e refl. i. q. de suo iure cedere, se abrenuntiare — ‘sich begeben’, sich zurückziehen: MLWTrad. Frising. 362 (a. 816) Hitto episcopus ... Kerhohun ... ammonuit, ut ipse inde (sc. a bonis usurpatis) se legitime -asset.