Eintrag · Mittellateinisches Wb.
dominium n.
dominium, -i n. (?masc.: p. 958, 19. 959, 1)MLWscript.: -ne(um): p. 960, 23.dominatio, dominatus — Herrschaft: I proprie de imperio, dicione, potestate: A gener.: 1 in univ.: MLWLeg. Wisig. 4,2,17 qui (parvulus) ... sortitus vix est usum elementorum, quibus concretus est, quomodo sortiretur bona rerum, ad quarum -umdominium natus non est? MLWThietm. chron. 1,26 incongruum ... est, ut hii, quos Christus ... principes constituit, sub aliquo sint -odominio. MLWAnselm. Bis. rhet. 3,6 p. 174,18 cuius ... -umdominium professus es, illius legem debes. Alex. Min. apoc. 13 p. 276,27 ‘data est illi (bestiae) potestas’ a patre ... ‘in omnem tribum, populum ...’, scilicet qui populi sub patris -odominio fuerunt, et quos subiugare poterat. MLWal. 2 de saecularium potestatum (papae: l. 49) dominatione: MLWConc. Merov. p. 71,12 dum unius regis quisque potestati ac -odominio subiacet. MLWAnnal. regni Franc. MLWa. 774 Langobardi ... subdiderunt se in -odominio domni gloriosi Caroli regis. MLWChron. Thietm. 7,17 nunc ... sum (sc. Mieszeko) mei patris -odominio (domino MLWThietm. chron.) subditus. MLWAdam gest. 3,78 p. 225,17 quorum (papae et regis) -odominio iure subiaceant omnes seculi et ecclesiae potestates. MLWChron. Pol. 2,41 regnum Polonie sub Bolezlavi -odominio counitum. MLWOtto Frising. gest. p. 2,14 (epist. Frid. I. imp.) Mediolanenses ..., ut ... super Cumas et Laudam -umdominium habere mererentur MLWeqs. MLWHelm. chron. 16 p. 34,2 Slavorum -odominio potiti sunt Theodericus marchio et dux Bernardus. MLWNarr. itin. nav. p. 182,16 Ulixibona ... subiacet -odominio Portugalensi. saepe.remissius de custodia, tuitione: MLWWillib. Bonif. 6 p. 30,17 eius (Carli ducis) ... -odominio ac patrocinio subiectus ad ... Hessorum moetas ... rediit. 3 de regimine, curatione episcopi, abbatis sim.: MLWEigil Sturm. 20 (cod. W) rex vocari ad se Sturmen iussit eique monasterium Fuldae ... commendavit absolutumque ab omni -odominio Lulli episcopi ad coenobium ... ire praecepit. MLWVita Rimb. 11 p. 90,3 episcopatus est sortitus -umdominium. MLWEpist. Teg. I 106 p. 109,31 quia ... pene in alienę et ignotę potestatis -umdominium ... traditi fuimus (sc. fratres). MLWal. adde: MLWBeda hist. eccl. 5,15 p. 316,4 plurimos eorum (sc. in Hibernia viventium) et pene omnes, qui ab Hiensium -odominio erant liberi, ab errore ... reduxit Adamnanus.spectat ad sanctum patronum: MLWDipl. Heinr. II. 3 p. 3,36 ecclesię ... sub -odominio sanctissimi martyris Kyliani constructae. 4 de daemonum, diaboli dominatione: MLWGodesc. Saxo fragm. p. 43,6 electi ... extitimus redempti, id est de -odominio daemoniacae ditionis eruti et liberati. MLWtheol. 6,5 p. 154,6 a servitute peccati et diaboli -odominio liberum fieri. Alex. Min. apoc. 18 p. 376,23sqq. cecidit Babylon ... spiritu et corpore sub -umdominium daemonum; ... sub quorum (diabolorum) -odominio propter peccata sua derelicti fuerunt angeli. MLWal. B publ., iur., canon. praevalente respectu potestatem possessionis exercendi, proprietatis (‘Herrschaft über Besitz’, ‘Eigen’; nonnulla exempla infra allata etiam meton. intellegi possunt, e. g. l. 22. 49. 54; saepenumero haud diiudicari potest, utrum de possessione an de iure possessionis vel de re possessa agatur; cf. D. Willoweit, Dominium und Proprietas. MLWHistJb. 94. 1974. p. 131sqq.): 1 spectat ad dominationem, possessionem vel potestatem per patronum, comitem, ecclesiam, monasterium vel quemcumque dominum fundi exercendam (‘Grundherrschaft’): a de potestate, dominatu patroni: α in univ.: MLWConc. Merov. p. 94,4 si ... servire Iudeis noluerint mancipia christiana, ... ab eorum -odominio liberentur. MLWForm. Wisig. 43 ut ... servum iuris mei ... perquirere debeas et ... meo -odominio revocare studeas. MLWLeg. Wisig. 9,1,16 ut ... et filios (sc. servi) ... suo debeat vindicare -odominio dominus. MLWDipl. Karlom. (I.) 51 p. 71,13 animos illorum, quos nunc in nostrum habemus -umdominium delectabilem atque amabilem, circa nostrum servitium ... promptiores esse scimus. saepe.adde: MLWCapit. reg. Franc. 180,21 monasterium vel oratorium canonice constructum a -odominio constructoris invito non auferatur. β de traditione hominum (singulorum): MLWLiber diurn. 72 apostolica auctoritate donamus ... et iuri atque -odominio tuo eundem ill. puerum conferimus, ita ut MLWeqs. MLWWolfhard. Waldb. 4,12 p. 328,20 consultius fore diiudicans (sc. dominus), ut eam (ancillam) patenter Virginis (sc. oratorii) -odominio ex suo iure contraderet. saepe. γ de traditione rerum (una cum hominibus): MLWCod. Lauresh. 232 (a. 765) omnia ..., quibus dominari videor (sc. Udo), ad integrum ... de iure meo in ius et -umdominium ipsius monasterii ... trado (Dipl. Karlom. [II.] 23 p. 319,28 de nostro MLWi. in eius MLWi. et -umdominium transfundimus. saepe). MLWTrad. Frising. 142 p. 146,35 quia voluerunt Hiltiport et Egilolf ... ipsam ecclesiam in illorum redigere -umdominium abiectis coheredibus eorum. MLWForm. Augiens. B 11 ut ab hodierna die easdem res habeatis sub iure -idominii (domini MLWvar. l.) vestri. persaepe. b de potestate, dominatu monasterii, ecclesiae, abbatis (‘Klosterherrschaft’): MLWTrad. Frising. 193a p. 183, 24 (a. 804) quod contra canonicam institutionem in suum -umdominium retineret abbas (sc. parrochiam). MLWDipl. Ludow. Germ. 116 p. 165,29 res ... pertinentes ad monasterium Altaha sub -odominio et gubernatione abbatis existant. MLWDipl. Ludow. Inf. 65 p. 196, 19 sub potestate atque -odominio rectorum predicti monasterii. MLWDipl. Loth. III. 52 ęcclesiam nomine Burin ... Augustensis ęcclesię -odominio incompetenter ancillatam ... liberam esse decernimus. MLWal. c de dominatione per territoriale ius, superioritatem territorialem q. d., principatum exercendum (‘Landeshoheit’, ‘Territorialherrlichkeit’, ‘Oberherrschaft’): MLWBurch. Ursb. chron. p. 73, 8 tradens (sc. imperator) ei (Philippo) -umdominium totius Tuscie et terram domine Mathildis. MLWConst. imp. II 1,4 rex Francorum ... poterit se vindicare de comite Flandrie de terra, quam idem comes habet in imperio, tam in feodo quam in -odominio. MLWChart. select. Keutgen 154,1 (dipl. Frid. II.) ut ... civitas Lubicensis libera sit ..., locus imperii et ad -umdominium imperiale specialiter pertinens. MLWal. 2 spectat ad possessionem, potestatem proprietatis vel ipsam proprietatem iuris feodalis q. d. (de re cf. HGR I p. 754sqq.): a in univ.: MLWEberh. Bamb. epist. 11 p. 525B quamvis totum possideat vassallus, quod dominus, non tamen aequale possessionis -umdominium est inter vassallum et dominum. MLWDipl. Conr. III. 132 p. 240,10 dedimus tibi (sc. Raymundo) in feodum omnem terram, quam pater tuus ... tenuit tam in -odominio, quam in hominio eqs. MLWChart. Babenb. 235 p. 54,38 pensionę, que vulgo dicitur perchrecht, in signum -idominii sibi (sc. praeposito) retenta (MLWChart. Monast. 31 p. 132,10 persolvet ... Fridricus sex denarios ... in MLWs. -idominii. MLWal.). MLWChart. Rhen. med. III 173 abbas et capitulum pro recognitione -idominii fontis vicesimam partem totius salis ... libere sibi capient. b de variis qualitatibus proprietatis: α spectat ad proprietatis ius eminens q. d. (‘Obereigentum’, ‘Oberherrlichkeit’): MLWChart. Eichsf. 189 p. 113,2 (dipl. Otton. IV.) etsi ... nanscisceremur ipsius castri -umdominium, si archiepiscopus ... tale nobis obsequium prestitisset ..., ipse prefati castri maneret dominus et possessor. MLWCod. Wang. Trident. 131 p. 303,7 maius (ed., maiorem MLWcod.) -umdominium et munitionem illius loci (sc. castri) ... ei (episcopo) ... concedere debeat Rodulfus. Trad. Altah. sup. 126 (MLWMon. Boica XII p. 83,2) domini ... de Satelpogen suum verum et directum feodale -umdominium, quod habebant in prediolo, ... tradiderunt. MLWChart. Brand. B I 88 p. 64, 29 cum ad nos ratione superioris -idominii dicti facti pertineat confirmatio. MLWChart. Burgenl. II 6 p. 6,16 quedam castra ..., quorum principale -umdominium ad ipsum regem pertinet. persaepe. β spectat ad proprietatis ius minus, usumfructum (‘Untereigentum’, ‘Nutzungsrecht’): MLWChart. Naumb. I 314 p. 298,7 (a. 1182) -umdominium ..., quod hertum dicitur. MLWChart. Bund. 439 p. 337, 17sqq. tali investitura ... Ubertus non est adeptus utile -umdominium ..., quia illud utile -umdominium esset apud Mainfredum ...; tamen ... dominus imperator non habuit utile -umdominium MLWeqs. saepe. v. et MLWl. 18. 22. 25. γ de possessione divisa q. d. (‘geteilter Besitz’): MLWChart. Friburg. 185 p. 157,3 (a. 1261) omnia bona mea immobilia ..., quorum possessionem aut proprietatem, item utile -umdominium habeo vel directum, ... fratribus ... donavi. MLWChart. Solod. II 203 p. 123,36 in qua (curia) mater nostra ... usufructum habere dinoscitur cum omnibus appendiciis ..., sive consistant in rebus ... sive in hominibus ..., quoad proprietatem et possessionem, directum et utile -umdominium. MLWChart. Merseb. 382 p. 317,8 advocaciam ab omni infeudacione liberam et a quolibet nexu prorsus solutam ad nos in pleno -odominio, tam utili quam directo, pertinentem. persaepe. v. et MLWl. 30.adde de donatione possessionis post mortem (de re cf. Th. Jungbluth, Die Donatio post Obitum. Diss. Köln. 1939. p. 30 n. 89): MLWChart. scrin. Col. A II/1 p. 282,46 (a. 1229) conventui de Piscina nunc -umdominium, sed post mortem ... Blithildis plenum -umdominium adiudicavimus in omnibus supradictis. MLWal. c de iuribus proprietati coniunctis: α de potestate iurisdictionis: MLWDipl. Constantiae 59 p. 187,5 quod habeat antistes in eis (vassallis) plenum -umdominium preter vindictam sanguinis. MLWChart. Babenb. 179 p. 242,27 cum pleno -odominio iudicare. MLWChart. Laus. 319 p. 281,13 -umdominium tocius ville Sancti Protasii est capituli, videlicet fures et proditores et banni et leges. MLWal. β de potestate districtionis (‘Zwing und Bann’): MLWChart. Solod. II 334 p. 210,5 (a. 1274) silvam ... cum advocatia, -odominio, banno, districtu. MLWChart. Hohenloh. 380 p. 259,11 quod ... nobilis aut eius successores ... nullum ius advocationis, -idominii vel quasi -idominii in villis habeant supradictis. MLWal. C philos.: MLWAlbert. M. sent. 3,37,14 p. 709a,16 utrum in usura transferatur -umdominium? p. 709a,31 esto, quod fiat talis contractus mutui: ego mutabo tibi pecuniam, si dederis mihi tantum ultra sortem libera voluntate; ... ergo transfertur in -umdominium, ut videtur, in potestatem usuarii: ergo in usura transfertur -umdominium. II meton.: A de hominibus regimine fungentibus, dominis: 1 in univ.: MLWChart. Sangall. A 657 (a. 887) si aliquis de illis (filiis) fabricare discat, tunc singulis annis duo scrinia ab eis preparentur in -umdominium (i. abbatem et fratres). MLWAnnalista Saxo MLWa. 1085 p. 721,43 confluentibus ad eius (imperatoris) curiam plurimis, utpote novi -idominii cupidis. MLWEpist. Col. 4 p. 244,33 postquam diu crudelia et iniusta -adominia atque ... innumerabilia fraudium pertulimus discrimina. MLWal.adde: Form. Sangall. II 12 si ... quisquam ... possessiones ... praecidere voluerit, ... componere cogatur, et insuper in -umdominium pro pace et iure legum violato, quae constituta sunt (aliter MLWed. in nota). 2 in titulo vel allocutione honorifica: MLWEpist. Alcuin. 3,20 p. 28,20 (synod.) tam rex (sc. Offa) quam principes sui ... in manu nostra (sc. Georgii episcopi) in vice -idominii (domini MLWvar. l.) vestri (sc. papae) signum sanctę crucis firmaverunt. MLWEpist. Worm. I 38 p. 72,7 festivo patris et pastoris Azechonis -odominio (domnio MLWa. corr.) R. ... se ipsum servitio prebet (in litterarum exordio). MLWEpist. Teg. II 88 vocem querellosam tribulationis nostre vestre profundimus sanctitatis -odominio (ed.; domino MLWcod.). MLWHist. de exp. Frid. imp. p. 4,14 pię magnitudinis vestrę -odominio, ducum illustrissime (sc. dux).adde: MLWCapit. reg. Franc. 289 p. 376,36 sedem adiens (sc. archiepiscopus) ... consultu ipsius -idominii (sic MLWed. princeps, domni MLWcett.) apostolici (item p. 377,15 voluntatem -idominii MLWa. ... accepimus). B de rebus (possessis): 1 de regione, finibus, territorio dominationis (‘Herrschaftsgebiet’): MLWAnnal. Xant. MLWa. 833 imperator ... coniuge simul et regno privatus ... in -umdominium filiorum advenit. MLWChart. Alsat. B 671 ut, si legatus fisci apud eandem villam pernoctaret, nequaquam supra -umdominium monasterii mansionem haberet (inde MLWChron. Ebersh. 18). MLWal. MLWBruno Querf. Adalb. A 25 p. 32,5 de terra Polanorum, quam Bolizlavus proximus christiano -odominio (Christo Domino MLWsim. MLWvar. l.) procurat, ... venio. MLWConr. Hild. ad Hartb. p. 193,11 terminos imperii non oportet egredi, Teutonici orbem -idominii non est transeundum. MLWChart. Carniol. II 370 p. 284,28 in nostro -odominio, videlicet in Karinthia, Carniola et Marchia. MLWal.de dioecesi: MLWWolfhard. Waldb. 4,12 p. 336,5 pontificem ..., ad cuius -umdominium et diocesim idem pertinet monasterium, adierunt ancillae Dei. 2 de bono i. q. fiscus, dominicum — Besitzung, Domäne: MLWRob. Tor. chron. MLWa. 1158 p. 508,27 Rodrocus reddidit Henrico duo castra ..., que erant -adominia ducis Normannie. MLWChart. Bern. I 5,61 p. 456,36 quod ... habuerint (sc. Walterus eiusque pater) -umdominium illud in Obernhoven, videlicet castrum eqs. MLWGisleb. Mont. chron. 118 p. 182,8 vastata ... terra illa ad -umdominium Arethnense pertinente. MLWChart. Bund. 505 p. 21,6 vendicionem -idominii et posessionis fecit ad proprium Iohannes ... domino Gilberto. MLWChart. Sangall. B 512 sine manu et consensu abbatis Fabariensis, qui tunc preest eidem -odominio. MLWChart. Altenberg. 360 p. 261,9 sub cuius (domini) -eo sita est hereditas. saepe.adde de fisco imperiali (‘Krongut’): MLWConst. Melf. 3,4,1 eas (rationes) ... illicita presumptione detentas ad nostrum -umdominium sive demanium revocemus. C de munere explendo i. q. officium — Aufgabe, Amt: 1 strictius: Hist. Aret. 8 (MLWMGScript. XXX p. 1479,7; MLWa. 1095/99) de ... candelis regebat ęcclesiam Cucius ...; mortuo ... Cucio filius eius ... paternum suscepit -umdominium. 2 latius: a de loco muneris explendi (‘Wirkungsstätte’): MLWWolfher. Godeh. I 13 p. 177,43 ita, ut eos (fratres) ... non ... vi vel potentia, sed propriae necessitatis conscientia coactos reduceret, ante quam illud -umdominium relinqueret abbas. b de maiestate (‘Herrscherwürde’): MLWThietm. chron. 5,36 sciens (sc. comes Heinricus) istius (Bolizlavi) ingressu a gratia regis et a domenio (demonio MLWcod.; ni MLWleg. demanio) tali se penitus exclusum fuisse. c actio sollemnis, caerimonia — hoheitliche, feierliche Amtshandlung: MLWVita Meinw. 8 domna Chunigunda ... a ... Willigiso (sc. archiepiscopo) ... regię consecrationis -umdominium adinvenit (ex MLWDipl. Heinr. II. 121).remissius de actione officiali (‘Amtshandlung’): MLWDipl. Loth. I. 51 p. 147,41 domnus apostolicus ... se recognovit nullum -umdominium in iure ipsius monasterii se habere excepta consecratione. Ioh. VIII. epist. A 284 nostro ... apostolico iure te excommunicamus, ... ne ... in plebibus ... seu hominibus ecclesię aliquod -umdominium agere ... presumas. d magistratus — Obrigkeit: MLWGesta Camer. cont. II C 6,5,2 hoc opere gratissimo placet Werimbaldus urbis -odominio, placet clero et populo. III translate: A in univ.: 1 gener.: MLWManeg. c. Wolfh. 22 p. 97,14 si spiritus abnegatis fructibus suis ... sub -odominio carnis transierit et turpissimus servus lascivientis dominę pressus imperio sensualitatis iugum portare consueverit MLWeqs. MLWCarm. Bur. 105,1,5 dum ... prevaleret naturalis virtutis -umdominium, en cupido ... visus est per somnium. MLWAnon. mus. Sowa 6 p. 282,28 quod organum speciale sive duplex prae ceteris obtinet -idominii dignitatem. 2 astrol. et natur.: MLWHerm. Carinth. essent. 2 p. 170,6 Arabum nationi diem Veneris (sc. celebrem esse); ... Christi fidelibus diem Solis ...; hac ratione stellarum -isdominiis comprobatis astrologi ... ex dominantium eis motu et spatiis diversos earum status et casus metiuntur (de vi vel effectu siderum). MLWAnnal. Magd. II MLWa. 1150 asserunt ... hii, qui in astronomia aliquid periciae se accepisse iactant, illo anno -umdominium Saturni fuisse. MLWAlbert. M. sent. 2,15,5capit. utrum stellae habeant -umdominium super liberum arbitrium? MLWanimal. quaest. 9,7 p. 206,12 luna habet -umdominium super fluxum menstruorum et super omne humidum et frigidum. B praevalentia, praeponderatio, superatio, ubertas praepollens — Vorherrschaft, Übergewicht, Dominanz, ‘Oberhand’: 1 gener.: MLWAlfan. premn. phys. prol. 3 p. 1 nec se supra modum attollet ratio -odominio, nec ad famulatum famulantia coget absque termino. 2 medic.: MLWAesculapius 4 p. 6,29 a mentis turbata sanitate, cuius sub -odominio corpus agens sanum dici minime potest, insaniam nuncupamus. MLWUrso element. 2 p. 50,9 inequali (sc. proportione conveniunt elementa in corpore), quando aliquid eorum in corpore obtinet -umdominium. MLWMaurus urin. I p. 26,16 urina alba ... vel pallida et tenuis significat -umdominium melancholiae. MLWprogn. 41 p. 50b,12 hoc (sc. paroxismus inordinatus) ... significat diversorum humorum -umdominium. p. 52a,50. MLWWilh. Salic. chirurg. 3,5 p. 305E hoc (sc. signum) non provenit, nisi -odominio et mixtura phlegmatis cum sanguine et aliorum humorum. MLWal. 3 natur. et philos.: MLWAlbert. M. veget. 4,133 vix fructificabit planta aquosa unquam propter -umdominium suae frigiditatis. MLWanimal. 12,52 differentiam ... habent membra consimilia ab officialibus, quoniam consimilia sunt secundum -umdominium alicuius unius elementi. MLWanimal. quaest. 12,3 p. 226,27sqq. ubi multa (sc. elementa) concurrunt ad invicem vel ad aliquod unum, quae sunt maioris virtutis, obtinent -umdominium; ... quae generantur circa medium, sunt a -odominio terrae et aquae. MLWlocut. MLWadv. a -odominio, per -udominiu i. q. maximam partem — in der Hauptsache, überwiegend: MLWAlbert. M. animal. quaest. 7,7 p. 174,70 pisces sunt ex aqua per -umdominium: ergo ex aqua nutriuntur. p. 175,34sq. sicut sunt animalia ex aqua a -odominio, ita nutriuntur ipsa commixta aliis a -odominio. 12,19 p. 236,40 in tactu nullum est elementum per -umdominium. MLWibid. MLWal. 4 alch.: MLWPs. Avic. lap. p. 635a,62 in coniunctione spiritus et corporis tota debet esse operantis intentio, quia usque ad albedinem humiditatis corruptio et foeminae viget -umdominium. Konstanciak