(διάστημα)

diastema -atis n. (vel -ae f.) (διάστημα) I. Tonabstand, Intervall (als Ausschnitt des Tonsystems); Tonumfang, Ambitus II. Bezeichnung für den (kürzeren) Kolon-Abschnitt bzw. die Zäsur nach einem Kolon-Abschnitt III. Bezeichnung für den Ganzton IV. Bezeichnung für das (pythagoräische) Komma V. ? fälschlich: Bezeichnung für einen Mißklang — I. distance between notes, interval (as segment of the tonal system); register, ambitus II. term that designates the (shorter) melodic segment or colon, or the caesura after a segment or colon III. term that designates the tone IV. term that designates the (Pythagorean) comma V. ? erroneously: term that designates a discord I Tonabstand, Intervall (als Ausschnitt des Tonsystems); Tonumfang, Ambitus — distance between notes, interval (as segment of the tonal system); register, ambitus [syn.: discrimen, differentia, intervallum, spatium] A allgemein — general 1 Definition [s.III] LmLCens. 10, 3: vox alias gravior mittitur, alias acutior. Singulae tamen voces simplices et utcumque emissae φϑόγγοι vocantur. Discrimen vero, quo alter φϑόγγος acutior est, alter gravior, appellatur διάστημα. [s.IV] LmLFav. Eul. 25, 6: Quae sunt intervalla? Quae, ut dixi, Graeci διαστήματα nominaverunt, non locorum, sed numerorum spatia, quae in metris aures sensu metiuntur. (?) [s.V] LmLMart. Cap. 9, 948: Diastema est vocis spatium, quo acuta et gravior includitur (ad. loc.: LmLGloss. Mart. Cap. 948/365, 12-3: ‚Diastemata‘ spatium inter cordam et cordam. LmLRemig. Aut. 506, 12). [s.VII] LmLIsid. etym. 3, 20, 5: Diastema est vocis spatium ex duobus vel []pluribus sonis aptatum (inde LmLAurelian. 5, 7. LmLHier. Mor. 4 p. 17, 14. LmLHier. Mor. 20 p. 154, 5. LmLComm. Boeth. II p. 212, 11. LmLUgol. Urb. 1, 20, 14. LmLFr. Gafur. extr. 6, 13, 4). [s.XIV] LmLComm. Boeth. II p. 182, 31. [s.XV] LmLFr. Gafur. theor. 2, 3: Diastema est differentia sive intervallum duorum phtongorum acumine gravitateque dissimilium. 2 Gebrauch — usage [s.III] LmLCens. 10, 4: Inter infimam summamque vocem multa esse possunt in ordine positaque diastemata alia aliis maiora minorave, ut est illud, quod τόνον appellant, vel hoc minus ἡμιτόνιον, vel duorum triumve ac deinceps aliquot tonorum intervallum. LmLCens. 10, 6: Symphoniae simplices ac primae sunt tres, quibus reliquae constant: Una duorum tonorum et hemitonii habens διάστημα, quae vocatur διὰ τεσσάρων; alia trium et hemitonii, quam vocant διὰ πέντε; tertia est διὰ πασῶν, cuius diastema continet duas priores. LmLCens. 13, 1: septemque stellas inter caelum et terram vagas ... motum habere ἔνρυϑμον intervalla musicis diastematis congrua (inde LmLFr. Gafur. op. 1, 2. LmLFr. Gafur. theor. 1, 2). al. [s.V] LmLMart. Cap. 9, 948: Nunc iam de diastematis disserendum ... Sed in diastematis alia <breviora sunt, alia maiora; et sunt> breviora illa, quae sunt in diesi enharmonia, maiora vero sunt, quae per singulos tropos bis ex omnibus faciunt, quo nihil maius in tropis possumus invenire (ad loc.: LmLIoh. Scot. annot. 506, 12: id est de spatiis. LmLRemig. Aut. 506, 13). LmLMart. Cap. 9, 950: Deinde alia diastemata spissa, alia rariora. Spissa sunt, quae per diesis colliguntur, rariora, quae tonis (ad loc.: LmLGloss. Mart. Cap. 950/366, 7-8: ‚diastemata spissa‘ idest spatia acuta. LmLRemig. Aut. 507, 10). [s.IX] LmLGloss. Mart. Cap. 938/361, 7-8. al. LmLIoh. Scot. annot. 500, 13: ‚diastematica‘ spatiosa certis spatiis dividuntur. Diastema enim spatium vel intervallum (inde LmLRemig. Aut. 500, 13. sim. LmLGloss. Boeth. mus. 1, 12, 14). LmLRemig. Aut. 507, 15. al. LmLAurelian. 11, 12 p. 142: Ant. „O sapientia“, quamquam a nonnullis hoc et his similia ob celsiorem vocis diastemam de primo reciprocetur tono. LmLAurelian. 13, 24 p. 146: Est quoque musica licentia in ea littera, que maiorem obtinet numerum, videlicet „a“, longiorem se necessitas exigit fieri consonantiam diasteme vocis, ac pro duabus tribusve constare sillabis. (?) [s.XIV] LmLComm. Boeth. II p. 210, 18. al. [s.XV] LmLFr. Gafur. theor. 2, 3: Minimum autem ex diastematis seu spaciis vel intervallis est diesis. LmLFr. Gafur. theor. 5, 3: Quintadecima vero et ultima (sc. corda) est netehyperboleon quartamdecimam tono excedens, a duodecima distans diatessaron diastemate. al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 4. B für das kleinere Intervall bzw. den kleineren Ambitus in Abgrenzung zum größeren (systema) — for the smaller interval, or the smaller ambitus as delimitation in relation to the larger (systema) [s.IV] LmLCalc. 44: ita etiam canorae vocis ... principales quidem partes sunt hae, quae a musicis appellantur systemata. Haec autem ipsa constant ex certo tractu pronuntiationis, quae dicuntur diastemata, diastematum porro ipsorum partes sunt pthongi, qui a nobis vocantur soni; hi autem soni prima sunt fundamenta cantus (inde LmLFav. Eul. 22, 2. LmLMus. ench. 1, 5: canorae vocis ptongi, qui Latine dicuntur soni, origines sunt, et totius musicae continentia in eorum ultimam resolutionem desinit. Ex sonorum copulatione diastemata, porro ex diastematibus concrescunt systemata; soni vero prima sunt fundamenta cantus. LmLInch. Uchub. 31-32. LmLQuaest. mus. 1, 21 p. 56. LmLHier. Mor. 20 p. 154, 7. LmLComm. Boeth. II 182, 14. ad loc.: LmLComm. Boeth. II p. 182, 25). [s.V] LmLMart. Cap. 9, 954: Nunc quid sit systema perhibendum. Systema est magnitudo vocis ex multis modis constans, quae, licet multa divisionum genera recipiat, tamen, quia eadem et in diastematis memoravi, praetereo (inde LmLGloss. Mart. Cap. 948/365, 12. ad loc.: [] LmLRemig. Aut. 509, 6: ‚in diastematis‘ id est spatiis minoribus). LmLFulgent. 3, 9 p. 76, 1: Habet igitur musica partes septem, id est genera, diastemata, systemata, ptongos, tonos, metabolas et melopias. LmLFulgent. 3, 10 p. 78, 17: in musicis vero aliud est armonia ptongorum, sistematum et diastematum, aliud effectus tonorum virtusque verborum (inde LmLGloss. Boeth. mus. 4, 3, 22, 3). [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. ar. 484. [s.IX] LmLGloss. Mart. Cap. 954/367, 13: Sistema non potest esse minus quam in diapason, diastema potest inter duas aut tres aut quattuor cordas esse (sim. LmLIoh. Scot. annot. 506, 8. LmLRemig. Aut. 506, 7). al. LmLRemig. Aut. 518, 11: Maius spatium vocatur systema, minus diastema. LmLMus. ench. 9, 27: Discrimen autem inter summam et infimam vocem commatis appellatur diastema. Quae diastemata nunc quidem minora sunt, ut est illud, quod vocamus tonum, nunc maiora, ut duum triumve ac deinceps aliquot tonorum habentia intervallum. Porro autem, sicut cola commatibus constant, sic commatum spacia dicimus diastemata. Quae in colis vero spacia fuerint, vel integro quolibet melo, sistemata nominamus (inde LmLInch. Uchub. 26-30. LmLComm. Boeth. II p. 212, 20. ad loc.: LmLComm. Boeth. II p. 212, 19. LmLComm. Boeth. II p. 214, 4). LmLMus. ench. 18, 1: Ergo quoniam praedicti limitis oppositione brevi diastemate coartatur et non nisi in tribus vel quattuor sonis organalis vox spacium habet. al. LmLScol. ench. 1, 372: Δ: Sistema quid est? M: In colis vel commatibus diastemata dicimus, sistemata in particulis perfectioribus seu toto periodo. Nam diastema est spatium quodlibet sonorum, quo particula complectitur, id est, quo acuta et gravior vox includitur, sistema totius spatium meli (cf. LmLMart. Cap. 9, 948). LmLOrg. Bamb. I 47: cola vel commata ..., quae vix ultra quintum sonum ab arsi in thesin diastematis habent spacium. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 2, 54 p. 332, 5: De diastema et sistema. Remigius: Inter diastema et sistema hoc distat: Sistema est maius intervallum, sicut in diatessaron et diapente et diapason. Diastema vero minus spatium, sicut in tono, id est in duabus cordis (sim. LmLIoh. Cicon. mus. 2 pr. p. 238, 4). II Bezeichnung für den (kürzeren) Kolon-Abschnitt bzw. die Zäsur nach einem Kolon-Abschnitt — term that designates the (shorter) melodic segment or colon, or the caesura after a segment or colon A Definition [s.XI-XII] (cf. Ioh. Cott. mus. 10, 21: sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon, id est membrum, comma incisio, periodus clausura sive circuitus, ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma; quando ad finem sententia deducitur, periodus est.) LmLIoh. Cott. mus. 10, 28: Quod autem in prosa grammatici colon, comma, periodum vocant, hoc in cantu quidam musici diastema, systema nominant. Significat autem diastema distinctum ornatum, qui fit, quando cantus non in finali, sed in alia decenter pausat; systema coniunctum ornatum indicat, quotiens in finali decens melodiae pausatio fit; teleusis finis est cantus (inde LmLHier. Mor. 20 p. 153, 35-36. LmLAnon. Hailspr. 4 p. 68. LmLIac. Leod. spec. 6, 35, 14. LmLHeinr. Eger 5 p. 57. LmLGob. Pers. p. 188b. LmLAnon. Carthus. nat. 7, 75: ... hoc in cantu musici dyascema (ms. pro diastema), discema et theleusim vocant. Significat autem diascema ornatum disiunctum. LmLAdam Fuld. 2, 13. LmLTrad. Holl. I p. 176. LmLTrad. Holl. VI 36, 6. LmLLad. Zalk. B 6) [s.XV] LmLGob. Pers. p. 188b: Est diastema cantus distinctio prima, / in medio systema facis, sed fine teleusim. B Gebrauch — usage [s.XI] LmLBerno prol. 7, 35: A. „Petrus autem servabatur“, quae cum sit primi toni, et per suum dyastema vel systema, hoc est cola et comma, semper ad finalem primi toni recurrat. [] LmLBerno prol. 9, 35: cum apertissime constet, easdem (sc. antiphonas) et ab ipso primi toni finali congruenter incipere, legitime per dyastemata et sistemata in quartis vel quintis locis currere, regulariterque in eodem finali terminum sortiri. [s.XI-XII] LmLIoh. Cott. mus. 15, 21: hae antiphonae „Malos male perdet“ et „Qui odit animam suam“ et „Novit dominus“, cum sint hypomixolydii et hoc ipsarum diastemata et systemata apertissime testentur. al. [s.XIV] LmLHeinr. Eger 5 p. 63: invenies, si bene notati sint cantus ecclesiastici de notis quadratis in libris religiosorum, quod cantus tonalis in teleusi vel diastemate vel systemate vel in aliis punctis in numero impari clauditur. III Bezeichnung für den Ganzton — term that designates the tone [s.XIV] LmLMarch. luc. 2, 1, 2 (inde LmLBonav. Brix. 14, 9). LmLMarch. luc. 2, 3, 2: Auctores musice nuncupaverunt tonum epogdoum, dyastema, emelis, colon et sesquioctavum. ... Dyastema in musica tonus est, nam dyastema Grece, Latine interspacium vel intervallum duorum ptongorum dicitur (inde LmLIoh. Cicon. mus. 1, 22 p. 98, 8. LmLFr. Gafur. extr. 6, 13, 2-4. LmLDiff. mus. 29. LmLBonav. Brix. 14, 14-16). LmLMarch. luc. 2, 3, 8: Igitur sic dicamus: Tonus in arismetrica epogdous dicitur, colon in gramatica, sesquioctavus in numeris, dyastema et emelis in musica (inde LmLIoh. Cicon. mus. 1, 22 p. 102, 1. LmLDiff. mus. 35. LmLBonav. Brix. 14, 22). LmLPs.-Mur. prop. p. 97a: Quomodo potest aliter vocari sesquioctava? Epogdous, toni, emeliolia, et dyastema (ms. Gent 70 (71) et ed.: dyasterna). [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 3, 12 p. 352, 10: 9 ad 8 ... Et in hac quidem proportione ponitur tonus. Nam hic tonus diastema, emelis, colon, epogdous et sesquioctavus vocatur. Tonus vero a tonando, diastema duo soni simul stantes (sim. LmLIoh. Cicon. mus. 1, 22 p. 100, 10. LmLIoh. Cicon. prop. 12 p. 426, 1-2). LmLUgol. Urb. 1, 20, 14: ideo ratione arithmetica dicitur tonus sexquioctavus sive epogdous. Dicitur etiam tonus diastema, quia diastema dicitur vocis spatium ex duobus vel pluribus sonis aptatum, cuiusmodi dicitur tonus duobus sonis et spatio contineri (cf. LmLIsid. etym. 3, 20, 5). LmLGeorg. Ans. 1, 79: Est autem phtongus duarum aut plurium vocum secundum acuitatem et gravitatem epogdoa quantitate distinctam commixtio ... Est vero is, in quo vis omnis harmonie consistit: siquidem ex phtongiis omnis est composita cantilena et accentuum varietate succentuumque completur. Has varietates Greci sistemata nominant, diastemata vero phtongos, eorum partes (cf. LmLCalc. 44). LmLProp. mens. De prop. 2, 12 descr. IV Bezeichnung für das (pythagoräische) Komma — term that designates the (Pythagorean) comma [s.XV] LmLIoh. Tinct. diff. 4: Diastema idem est quod coma (cf. Ioh. Tinct. diff. 3: Coma est illud, in quo tonus superat duo semitonia minora. Ioh. Tinct. diff. 17: Stema est dimidium comatis). V ? fälschlich: Bezeichnung für einen Mißklang — ? erroneously: term that designates a discord [s.XV] LmLOrig. et eff. 10, 2: Pro cantu mensurabili, id est organico, cantephato, dyaphonia et diastema sunt evitanda. cf. LmLHMT s. v.