Eintrag · Mittellateinisches Wb.
commutatio f.
commutatio (conm-, -cio), -onis f. MLWscript.: cum-: MLWForm. Marculfi 2,1 MLWl. 78 (ed. A. Uddholm. 1962). MLWChart. Bund. 387 p. 287,21. MLWal. cumu-: MLWChart. Bund. 387 p. 287,17. MLWibid. MLWal. comu-: MLWLex Ribv. 77 MLWcod. A 3. MLWTrad. Frising. 730. MLWal. -mot-: MLWGloss. I 505,4 St.-S. MLWcod. g. I mutatio — (Ver-)Änderung, (Um-)Wandlung: A gener.: MLWErmenr. ad Grim. 13 p. 548,10 -ocommutatio ‘di’ litterae tantum in Grecis nominibus fuit, ut ‘baptizo’. MLWChart. Mog. A I 542 p. 450,15 -emcommutationem ... de non legali ad legale ... factam infringere. Const. I 159,1 quamquam rerum -ocommutatio ex ipsa corporali institutione possit firma consistere. MLWChart. archiep. Magd. 325 huius rei (sc. donationis) ... quasi in melius -emcommutationem ... prohibemus. MLWc. sensu gubernationis (cf. Vulg. psalm. 76,11 mutatio): MLWVita Vicel. 321 divine sacra -ocommutatio dextre ... mala pellens, tempora mutans. MLWal. B spec.: 1 philos.: MLWAdalbold. Boeth. 247sq. motus species tres sunt principales: inmutatio, -ocommutatio, transmutatio; ... -ocommutatio ... est ex esse in esse aut per qualitatem aut per quantitatem. 2 alch.: MLWMappae Clavic. 80capit. eris -ocommutatio (MLWCompos. Matr. 42capit. e. -ocommutatio in aurum). MLWAlfred. Angl. miner. p. 45,3 continuacionem non facit terra pura, sed -cionemcommutacionem (discontinuationem Manget). 3 math. MLWi. q. transmutatio — Umstellung: MLWMathem. var. Bubnov p. 271,8 in -ecommutatione digitorum in decenis et articulorum in centenis. II vicissitudo, alternatio — Wechsel, Auswechselung: A gener.: MLWConc. Merov. p. 144,10 quae vestium -ecommutatione ... puellae religionem ... fuerint ... professae. MLWRud. Trud. gest. 4,12 in qua (domo) postea tantas fieri -escommutationes officinarum vidimus, ut MLWeqs. 6,1 abbatum -escommutationes (MLWsim. MLWRud. Trud. [?] gest. 9,2 ut ... tredecim fierent -escommutationes ... alio alium eiciente). MLWAnnal. Rod. MLWa. 1121 p. 701,25 -ecommutatione cleri facta statuit regulam sancti Augustini. B spec.: 1 iur.: MLWChart. episc. Halb. 1040 MLWl. 25 (a. 1262) ut fiat -ocommutatio de personis. 2 philos. (de ratione possidendi): MLWAlbert. M. eth. 5,2,3 p. 342b,24 quae (species iustitiae) est in -buscommutationibus (p. 1131a,1 συναλλάγμασι), qua res possessa ab uno ... commutatur in alterum. p. 342b,29 -umcommutationum ... duae sunt partes: quaedam ... sunt voluntariae, quaedam ... involuntariae voluntariae ... sunt ... venditio, emptio, mutatio MLWeqs. (MLWsim. MLWpol. 1,7g p. 56a,5sqq.). p. 343a,17 involuntariarum ... -umcommutationum duae sunt partes: ... occultae et ... manifestae; occultae sunt ... furtum ..., moechia ..., veneficium MLWeqs. 5,2,6 p. 350a, 20 in -buscommutationibus ... agentis et patientis. MLWibid. MLWal. 3 gramm.: MLWAlex. Min. apoc. 2 p. 37,15 ‘estis ..., habent ...’: -ocommutatio personae fit (p. 37,25 personarum). 4 mus.: MLWRemig. Altiss. mus. p. 78b, 26 ‘transitum’ vocat Martianus Capella (9,964) -emcommutationem, cum ... fit transitus ... de sono in sonum MLWeqs. MLWAeg. Zam. mus. 8 p. 380a,35 ad vocum (i. e. syllabarum ‘ut, re, mi’ MLWeqs.) mutationes seu -escommutationes calamum convertentes dicimus, quod ‘C fa ut’ duas habet mutationes, videlicet ‘fa ut’, ‘ut fa’ (de re v. Riemann-Musik Lexikon. Sachteil. 1967. MLWs. v. Mutation). III permutatio invicem facta, actio permutandi, cambiatio — (Aus-)Tausch(handlung), Vertauschung (cf. MLWGloss. I 583,19 St.-S. -emcommutationem auirwanta. MLWal.): A gener.: 1 in univ.: Otloh. Alt. 16 (MLWMGScript. XV p. 845,21) cum ... monachorum et sanctimonialium -emcommutationem ... consummasset matrona. MLWChart. Babenb. 231 non est felicior -ocommutatio, quam si temporale detur pro ęterno. 2 c. colore quodam MLWi. q. praemium — Belohnung: MLWGesta Camer. 1,99 p. 442,15 -emcommutationem multae mercedis pollicebatur. B iur. et publ. (saepius MLWi. q. pactum permutationis — Tauschvertrag, MLWe. g. l. 58.68. p. 1016,1sq.): 1 proprie: a in univ.: α spectat ad possessiones, mancipia sim.: MLWLeg. Wisig. 5,4,1capit. ut ita valeat -ocommutatio sicut et emtio. MLWForm. Wisig. 27 causa -iscommutationis dare. saepe (v. MLWind.). MLWDipl. Merov. I 19 p. 20,20 alequid ... per con-cionisconmutacionis titolum ... minoere. MLWCapit. reg. Franc. 192,5 ubicumque -escommutationes ... utiles ecclesiis Dei factae sunt, permaneant. MLWTrad. Frising. 671 p. 566,8 -escommutationes peractas videns et audiens scripsi. MLWTrad. Ratisb. 78 p. 72,25 licentiam ..., ut -ocommutatio esset usque ad quinque hobas. MLWChart. Turic. 132 p. 55,2 prediorum. MLWTrad. Frising. 1085 convenit ... -emcommutationem facere ...: tradidit ... mancipia ... redimans (sic) ... servum ... liberum faciendum MLWeqs. MLWDipl. Heinr. II. 307 p. 385,40 quicquid ... episcopus ... per -emcommutationem aut precariam ... adquisivit. MLWChart. Hersf. 116 p. 206,13 vicaria -ocommutatio quorundam hominum. MLWChart. Bund. 885 quod nec vendicione vel contumacione (leg. con-cioneconmutacione, cf. MLWind.) a ... conventu ... alienentur solamina. persaepe. v. et p. 1016,55. de contractu precariae: MLWTrad. Frising. 1031tit. (a. 899) -ocommutatio ... episcopi et viduę. 1032tit. MLWal. MLWChart. Rhen. med. I 186tit. -ocommutatio inter ... abbatem et Arnolfum. β spectat ad merces, libros: MLWDipl. Otton. III. 283 p. 708,28 quae (naves) ... alicuius rei -ecommutatione ... missae fuerint. MLWTrad. Frising. 1322 -emcommutationem librorum agere. MLWHist. Walc. 4 p. 506,18 frequentia ... diversarum gentium ... solito more conveniebat, quo mercimonii sui -escommutationes fierent. b c. colore quodam: α acceptio — Einlösung, Annahme: MLWLeg. Wisig. 7,6,5 qui ... petierit pro eius (solidi aurei) con-emconmutacionem mercedem. β emptio — Einkauf: MLWChart. Wirt. II MLWapp. 1 p. 415,15 (s. XII.MLWmed.) ad con-emconmutacionem victualem xxxviii solidos. γ solutio — Zahlung: MLWChart. Wirt. II 324 (a. 1147) ecclesiam ... pecunie nostre con-cioneconmutacione ... conparavimus. δ traditio — Übertragung (ni spectat ad l. 53sqq.): MLWOrtl. chron. 1,8 p. 44,4 allodium ... petiit sibi ad emendum dare, ... xx marchas argenti pro hac -ecommutatione voluit persolvere. ε actio cambiandi — Umtausch: MLWHist. de exp. Frid. imp. p. 26,11 in ... con-econmutatione denariorum vel argenti. ζ compensatio — Ausgleich: MLWChart. Naumb. 418 p. 373,22 (a. 1204) in restitucione et -ecommutatione ... concambii ... restituerunt possessiones. 2 meton.: a charta permutationis — Tauschurkunde: MLWDipl. Merov. I 62 p. 55,35 -emcommutationem ... ostendidit relegendam. MLWForm. Marculfi 1,30 (ed. A. Uddholm. 1962) preceptum a modo -cioniscommutacionis ... fieri decrevimus. MLWForm. Turon. MLWadd. 7 -escommutationes vel qualibet instrumenta. saepe (v. MLWind.). Regesta Alsatiae 355 (ed. A. Bruckner. 1949) -cionemcommutacionem rogatus scripsi. MLWTrad. Ratisb. 22 p. 28,26 duas -escommutationes pari tenore conscriptas ... inter se fieri ... rogaverunt (MLWDipl. Loth. I. 95 [ed. Th. Schieffer. 1966] d. -escommutationes aequalem habentes tenorem obtutibus nostris detulit. saepe). MLWDipl. Otton. III. 360 p. 789,24 ipsis ... -escommutationes ... iniuste ... factas propriis manibus ... incidentibus. MLWEpist. Teg. I 39 ut -emcommutationem fieri ... mercationis precipiatis. saepe. testatio permutationis — Tauschbescheinigung: MLWLiber diurn. 37 -emcommutationem parti ecclesiae emittat. b res permutata — Tauschobjekt, -gut: α res in permutationem data, remuneratio — Tausch-, Gegenleistung: MLWTrad. Frising. 83 (a. 776/83) sine ulla -ecommutatione donatum ... esse volo (127b. MLWal. MLWTrad. Patav. 28c. MLWCod. Bald. 23. MLWsim. MLWChron. Reinh. MLWa. 1208 p. 575,32 rex inferior [MLWsc. Otto IV.] ... absque ulla -cionecommutacione ... ad summa erigitur [cf. Vulg. Is. 55,1]). Altmann. Niv. 9 (MGMer. V p. 167,19) possessionem sancto Nivardo -ecommutatione ab eo sumpta tradidit. MLWTrad. Frising. 1227 ut retribueret -emcommutationem. MLWThietm. chron. 6,44 custos effectus sum annuente id antecessore meo ob acceptam -emcommutationem sibi placitam. MLWGesta Camer. 3,5 si pro tanta -ecommutatione (sc. liberatione comitis) sibi gratiam ... imperatoris ... resarcirent. MLWDipl. Heinr. III. 208a p. 275,44 quod (bonum) ... inter alias -escommutationes datum est cenobio. MLWDipl. Conr. II. 228a p. 311,6 inequalem ... esse -emcommutationem pro ... bono dato. MLWTrad. Ror. 96 (QuellErörtBayerGesch. N. F. XXI. 1966) pro ... area abbas ... predium ... pro -cionecommutacione tradidit. MLWChart. Carniol. II 168 p. 131,34 sibi (sc. uxori) ... villam patrimonii mei ... pro -ecommutatione (sc. alienatae villae eius) contuli. MLWal. adde: MLWFroum. epist. 17 reliqui ... librum Iuvenalis ... pro -ecommutatione arithmeticę Boetii. β res permutatione acquisita — Erwerbung durch Tausch: MLWChart. Turic. 145 (a. 883) ut ... utraque -ocommutatio firma ... permaneat. MLWCod. Odalb. 84tit. -ocommutatio inter viros Dei ... et eiusdem -iscommutationis canonicorum conplacitatio cum archiepiscopo. MLWal. c pretium permutationis — Tausch-, Gegenwert: MLWAlcuin. epist. 8 p. 33, 24 quas (libras) ... dimisi ad commutandum vel vendendum illarum pretium vel -emcommutationem. MLWChart. episc. Halb. 525 MLWl. 18 (a. 1220) licet -ocommutatio in parte eorum (fratrum) ad sex solidos ... decrevisset et in partem aliam excrevisset. C philos.: 1 spectat ad merces sim. (saepius MLWi. q. negotiatio permutandi — Tauschhandel, e. g. l. 63sqq.): MLWAlbert. M. eth. 5,2,9 p. 355b,28 -ocommutatio ... fit ... secundum proportionem valoris rei unius ad valorem rei alterius MLWeqs. 5,2,10 p. 358a,42 propter -emcommutationem (p. 1133a,29 ὑπάλλαγμα) necessitatis ... numisma inventum est MLWeqs. p. 360a,30 -ecommutatione (p. 1133b,15 ἀλλαγή) ... existente semper manet communicatio. MLWpol. 1,7a p. 53b,12 ‘propter ...’ -emcommutationem chrematisticam. 1,7b p. 54a,33 ‘ambo ... calceamenti usus, calceatio ... et -ocommutatio’ (p. 1257a,9 μεταβλητική). MLWibid. saepe. v. et p. 1017,18sq. 2 spectat ad proportionem sim. MLWi. q. convertibilitas — Umkehrbarkeit: MLWAlbert. M. anal. post. 1,2,13 p. 52b,4 passio, quae vocatur -ocommutatio proportionis sive proportionalitatis sive proportionale, quod commutabiliter est. v. et p. 1014,52. D rhet. MLWi. q. antimetabole — wechselseitige Vertauschung (cf. J. Schneider in: Literatur und Sprache im europ. Mittelalter. Festschrift Karl Langosch. 1973. p. 232sqq.): MLWOnulf. rhet. I 23 est ... -ciocommutacio, cum duae sentenciae inter se discrepantes ex transiectione ita efferuntur, ut a priore posterior contraria priori proficiscatur (ex Rhet. Her. 4,28,39). MLWConr. Mur. summ. p. 92,199 (ed. W. Kronbichler. 1968) con-oconmutatio fit, dum clausula dispariatur unaque de reliqua quasi traiectim generatur. Schmidt