calix

1. calix, -icis m. MLWscript.: ka-kalix: MLWGloss. III 654,45 St.-S. -ll-callix: MLWWalahfr. exord. 7 p. 481,23 MLWcod. 4. -le(x)cale(x): p. 83,57. -ipscalips: p. 84,20. etym.: MLWWalahfr. exord. 25 p. 503,29 -xcalix dicitur a Greco, quod est cylix (cf. 7 p. 481,22 chelih a -ecalice). scyphus, poculum, vas — Kelch, (Trink-) Becher, Gefäß (cf. MLWGloss. III 11,21 St.-S. -ecalice stechal. 157,49 -xcalix chelich. 654,33 -xcalix stouf. MLWal.): I latius: A gener. (interdum c. sensu potionis, MLWe. g. l. 61.63.69.72): 1 proprie: MLWAldh. ad Acirc. 91^tit. -xcalix vitreus. MLWBeda hist. eccl. 5,5 p. 288,23 -emcalicem vini benedictum ab episcopo (MLWDipl. Otton. I. 314 -escalices aquę, quos ... pro -buscalicibus v. ... accipiebant monachi. MLWal. cf. Vita Hugberti 12 [MGMer. VI p. 490,8] -emcalicem mero acceptum). MLWEpist. var. I 13 p. 511,21 mensuram unius -iscalicis, quam ... fratres ... solent accipere. MLWSermo de sacril. 6 qui ..., quando accipit -emcalicem, in ipso aspicet, iste sacrilicus est. Donat. Ermenl. 18 (MGMer. V p. 704,7) quatenus ... singulos poculi bibamus -escalices. MLWBruno Querf. fratr. 13 p. 731,3 duos -escalices ebibit homicida. MLWEcbasis capt. 738 Trevirici -escalices quos non fecere loquaces (cf. Hor. epist. 1,5,19). MLWNivard. Ysengr. 4,109 oblatus quandoque -xcalix suspectior ense est. MLWArchipoeta 4,14,4 Nasonem post -escalices (-liescalies Go, -emcalicem MLWed.) carmine preibo. MLWal. [] 2 alleg.: MLWHraban. univ. 22,4 p. 600^B -xcalix significat sacram scripturam ...; item -xcalix figuraliter exprimit supplicia peccatorum ...; rursum -xcalix tribulatio est vitae praesentis MLWeqs. B medic.: 1 de mensura: MLWAntidot. Lond. p. 19,35 recipit ... vini veteri -ecalice i. MLWTract. de caus. mul. 1 da ... dies v cal. i post cibum. MLWibid. MLWal. 2 de vase ad urinam inspiciendam apto: MLWMaurus urin. I p. 19,25 quod ergo est ibi pervium (sc. in urina), spiritui cedit illi exeunti, quod vero non, impellitur ad summum -iscalicis. II strictius de vasis ecclesiasticis: A scyphus ad sanguinem Domini consecrandum destinatus — Konsekrationskelch (cf. J. Braun, Das christliche Altargerät. 1932. p. 20sqq. passim): 1 gener.: a proprie: MLWEpist. Alcuin. 3,10 (synod.) ne de cornu bovis -xcalix ... fieret. MLWAngilb. eccl. Cent. 3 p. 177,16 -xcalix ... aureus cum imaginibus (MLWDipl. Loth. I. 122 p. 281,17 [ed. Th. Schieffer. 1966] -emcalicem aureum ... in crucis modum compositum. MLWCatal. thes. Germ. I 26,16sq. [Mittelalterl. Schatzverz. I. 1967] -escalices aurei vi ..., unus onichinus ..., ii cristalini, i peralinus. saepe). MLWCatal. thes. Germ. I 80,13 (Mittelalterl. Schatzverz. I. 1967) -xcalix i de auricalco imperfectus. 110,6 -xcalix vitreus de auro paratus. MLWal. (v. MLWind.). MLWVita Willeh. 11 -emcalicem ... eius (Willehadi) ... discipulorum ... conservabat affectio. MLWTrad. Frising. 1031 p. 775,13 -escalices ii, unum argenteum, alterum plumpeum (MLWLeo Mars. chron. 2,43 p. 656,39 -emcalicem MLWa. Saxonicum maiorem. MLWVita Meinw. 211 -xcalix fusilis argenteus xxx marcarum ..., -xcalix argenteus minor xxii ..., -escalices minores diversę qualitatis et quantitatis ... vi. saepe). MLWCatal. thes. Germ. I 63,4 (Mittelalterl. Schatzverz. I. 1967) v -escalices minores ad cottidianum usum. MLWEpist. Wibald. 216 non licet eis (sacerdotibus) ferre gladium et -emcalicem. MLWVita Meinw. 182 p. 104,6 episcopus ... -emcalicem de cipho fieri iussit. MLWTrad. Ensd. 117 p. 229,22 -emcalicem instar codicis elimatum. MLWOtto Sanblas. chron. 38 p. 59,2 census pars maxima constabat -buscalicibus ... conflatis. saepe. spectat ad ritum paganorum: MLWArbeo Emm. 7 habitatores ... -emcalicem Christi commune et demoniorum ... propinaverunt. in ornamento: MLWTransl. Dion. Ratisb. 36 p. 370^a,61 cuius (evangeliorum libri) in superficie quasi quoddam aedificium ... cernitur ... gestans undique -escalices, qui significant martyrum passiones MLWeqs. b in imag.: MLWAldh. virg. II 886 salutarem -emcalicem per pocula mortis accipiunt martyres ([cf. Vulg. psalm. 115,13]. MLWal. cf. MLWBruno Querf. fratr. 13 p. 730,24 si -emcalicem salutaris dignatio Dei offerret). MLWEcbasis capt. 198 officium faciat vitulus mihi (sc. lupo) ..., sanguinis ex -ecalice roret siccamina lingue. Walth. Cast. carm. 2,20,4 (MLWMG Lib. Lit. III p. 560) super mortis -emcalicem gustabit Calixtus. MLWal. c symbolice vel alleg.: MLWAmalar. ord. expos. 1,10,5 cum quisque in suo -ecalice, hoc est in passione, ... devotionis ... suscipit puritatem. MLWHonor. August. gemm. 1,46 -xcalix in manu sacerdotis exaltatur, quia Christus ... in crucem levatur. 1,47 -xcalix hic sepulcrum ... designat. MLWal. v. et MLWl. 39. d meton.: α cena sacra — Abendmahl: MLWChart. Bern. II 33 (a. 1223) ut ecclesia ... medium quartale vini ad opus -iscalicis ... barochianis adtribuat. natalis -iscalicis MLWi. q. cena Dominica — Gründonnerstag (cf. A. Thierbach, Die Benennung der Kirchenfeste in den romanischen Sprachen. 1951. p. 85sqq.): Vita Genov. 34 (MGMer. III p. 229,11) a die sancto epyphaniae usque natalem calecis, quod est Domini caena. β vinum ad cenam sacram destinatum — Abendmahlswein: MLWChart. archiep. Magd. 379 p. 496,13 (a. 1182) superaddidimus ... quattuor mansos ... pro -ecalice. MLWAlbert. M. sacram. 80 p. 57,12 Dominus ... dedit -emcalicem aqua mixtum. MLWibid. MLWal. 2 spec.: a liturg.: MLWHraban. inst. cler. 1,33 p. 76,1 ponuntur ... vasa sancta, quod est -xcalix et patena, super altare (MLWAmalar. off. prooem. 21 -xcalix involutus sudario porrigitur ad MLWa.). MLWConsuet. Eins. 21 p. 83,14 -xcalix praeparetur in loco apto. MLWWilh. Hirs. const. 2,30 p. 1083^B duo ... sunt -escalices, minor ad matutinalem missam, maior ad publicam. MLWConsuet. Marb. 163 (Spicil. Friburg. X. 1965) subdiaconus manus suas lavat, ut ad ministerium -iscalicis sit paratus. 172 ut paratus sit diaconus -emcalicem cum sacerdote levare. MLWOrd. coron. imp. 17,30 imperator more subdiaconi offerat ei (pontifici) -emcalicem et ampullam. MLWStatut. ord. Teut. p. 63,30 deferre ... ad infirmum ... -emcalicem stagneum. [] saepe. de consecratione: MLWPontif. Rom.-Germ. p. 119^a,9 praefatio -iscalicis: ‘oremus ..., ut Deus ... hunc -emcalicem in usum ministerii sui consecrandum ... sanctificet’. b iur.: α spectat ad donationem, acquisitionem: MLWCod. Lauresh. 2966 (a. 793) donamus ... -emcalicem cum patena (MLWTrad. Ratisb. 48. MLWal.). MLWTestam. Eberh. (ed. P. E. Schramm — F. Mütherich, Denkmale der dt. Könige und Kaiser. 1962. p. 94^a,14) habeat ... -emcalicem de nuce et auro paratum. MLWChron. Bened. I 15 -escalices v patravit, iii inveniebat abbas. MLWChart. Stir. I 286 contulerunt ... publicum -emcalicem cum arundine. Trad MLWTeg. 350^C thesaurum ęcclesię ... auxit ... uno -ecalice. MLWChart. Hamb. 532 -xcalix festivus cum preparamentis bonis ... comparentur. MLWal. β spectat ad venditionem, obligationem sim.: MLWDipl. Pipp. 25 p. 35,12 ut nullus episcoporum ... possit ... neque -escalices neque cruces ... auferre. MLWTrad. Ratisb. 828 episcopus patenam pedemque obtimi -iscalicis ... in vadimonium petivit. MLWChart. archiep. Magd. 380 p. 499,13 pro restaurandis duobus -buscalicibus aureis, de quibus octoginta marcas auri ... habuimus. Annal. Div. MLWa. 1207 (MLWMGScript. V p. 47,43sq.) vendita fuerunt ornamenta ecclesie ..., -ipscalips aureus duodecim marcarum et plures -escalices argenteos. MLWal. spectat ad furtum: MLWLex Baiuv. 1,3 si ... de ministerio ecclesię aliquid furaverit, id est -emcalicem aut patenam. c techn.: MLWTheoph. sched. 3,24 si -emcalicem fabricare volueris MLWeqs. (3, 26^capit. de fabricando minore -ecalice). 3,30 si volueris aures -icalici apponere. 3,42 accipe vas -iscalicis, cuius costas ... denigrasti. MLWibid. MLWal. B scyphus ad vinum offerendum destinatus — Oblationskelch (cf. L. Eisenhofer, Handbuch der katholischen Liturgik. I. 1932. p. 399): MLWChart. Fuld. B 154 p. 230,8 (a. 784) -escalices offertorios. MLWAmalar. (?) ecl. 20,1 -emcalicem, in quo recipiantur ammulae populorum (MLWibid.: diaconus ponit super altare ... -emcalicem post receptas ammulas). MLWConsuet. Trev. 43 p. 47,33 -xcalix ... ministerii a custode ... preparetur ... immissis oblatis. C scyphus (dependens) ad ornamentum destinatus — (Hänge-)Kelch, Zierkelch (cf. J. Braun, op. cit. p. 29): MLWAgnell. lib. pont. 36 -escalices appensorii ... sublati fuerunt. MLWFolcuin. Bert. 117 p. 634,23 pendunt (sic ?) ibi (in ecclesia) -escalices iii. D vas olearium — Ölbehälter, Lampenschale: MLWMirac. Winn. 4 (MLWMG Mer. V p. 782,1) reppererunt -emcalicem vitreum exilisse bacinum ... integrum, ut vix ex eo olei gutta fuisset effusa. Pape