arbitrium

arbitrium, -i n. MLWscript.: arp-: MLWGloss. I 50,22 St.-S. MLWcod. MLWa. ab-: p. 864,56. ha-: MLWForm. Marculfi 1,12 p. 50,18 MLWcod. B. MLWform. -us: p. 864,59. I arbitralis sententia — Schiedsspruch (fere MLWiur. et MLWpubl.): A proprie: 1 strictius: MLWChart. Helv. arb. 6 p. 9,36 (a. 1185) -umarbitrium ipsum scripto nostro (sc. papae) postulas roborari. 9 p. 14,38 auttenticantes -umarbitrium vel iudicium. MLWChart. Merseb. 140 p. 120,37 (epist. papae) compromissum est in -umarbitrium archiepiscopi. MLWEpist. Mog. 65 p. 419,19 mulcta in -oarbitrio dictata. MLWChart. Babenb. 158 p. 204,33 tale pronuntiavimus -umarbitrium. 194 p. 271,25 quam sentenciam simul et -umarbitrium utraque pars ... acceptavit. MLWChart. Hall. I 167 partes -oarbitrio ... prepositi ... se submiserunt. Const. II 168,4 promittentes ... stare ... eorum sententie, -oarbitrio sive laudo sive amicabili compositioni (MLWChart. Merseb. 240 p. 194,8 in altum et in bassum nostro st. -oarbitrio. MLWChart. Burgenl. 179 p. 133,33. MLWal.). MLWChart. Merseb. 236 p. 190,1 pene, per quas vallatum est -umarbitrium. MLWChart. Raitenh. 122 p. 110,8 -umarbitrium, quod arbitrati sunt. MLWTrad. Werd. 144 in eo consedit -umarbitrium, ut MLWeqs. MLWRegistr. abb. Werd. MLWapp. 5 p. 364,19 discordia ... fuit per -umarbitrium legitime terminata. MLWChart. Friburg. 162 arbitri actionem ... per formam -iarbitrii deciderant. MLWChart. Salem. 462 p. 48,25 si -umarbitrium vel concordia usquam intervenerit. persaepe. v. et p. 862,6. adde: MLWChart. Pommerell. 93 (a. 1246) a ... vicario pape ... lato -oarbitrio ... me fateor (sc. dux) condemnatum. compositio — Vergleich: MLWChart. Hall. I 310 p. 287,21 (a. 1263) questiones ... per modum -iarbitrii terminatas. 2 latius MLWi. q. munus arbitri — Amt des Schiedsrichters: MLWChart. Monast.19 (QuellErörtBayerGesch. N. F. XX p. 117,7; MLWc. 1194) qualiter nos (sc. episcopus) causam ... facta in nos per affidationem compromissione susceptoque taliter -oarbitrio ... consensu partium deciderimus. v. et p. 861,22. B meton.: 1 collegium arbitrorum — Schiedsgericht: MLWChart. Babenb. 131 p. 170,21 (spur. MLWc. 1235) que discussione iudicii vel -iarbitrii discretione terminantur. MLWChart. Carinth. V 187 p. 126,5 -oarbitrio interesse non posse. 2 arbiter — Schiedsrichter: MLWChart. Tirol. notar. II 578^a (a. 1272) si ... unus arbitrorum non esset Boçani, quod alium -umarbitrium eligatur. II diiudicatio, decretum — Beurteilung, Entscheidung: A proprie: 1 strictius MLWi. q. sententia, iudicium — Urteilsspruch, Urteil: a iur. et eccl.: MLWConc. Karol. 38 MLWapp. B 12 haec ... usque ad -umarbitrium domni imperatoris reservata sunt. MLWWalahfr. Wett. 57 largus in auxilio, ... iustus in -oarbitrio (gloss. RO: iudicio). MLWConc. Karol. 50^D,49 p. 643,2 in -oarbitrio episcoporum pendet (MLWBruno Querf. fratr. 13 p. 729,47 cuius [papae] -oarbitrio tota p. harum rerum cogitatio). MLWWiduk. gest. 2,13 veniam deposcit se ... ipsius (regis) -oarbitrio tradens. MLWChart. Raitenh. 153 p. 134,16 cum ordinatio ecclesiarum ... in providencie nostre dependeat -oarbitrio. MLWStatut. ord. Teut. p. 87,34 -oarbitrio superioris et fratrum. MLWal. b usu communi: MLWWalth. Spir. Christoph. II 6,162 alea -oarbitrio cęcata suo MLWeqs. Honor. August. inev. B (MLWPL 172,1200^B) -umarbitrium est propriae voluntatis iudicium, quid velit quidque nolit. MLWOtto Frising. gest. 2,30 p. 137,29 estimationi tuae prudentumque relinquatur -oarbitrio. 2 latius: a propositum — Vorschlag: MLWWipo gest. 2 p. 18,14 hodierna dies ... pro tali -oarbitrio satis laeta. MLWChart. Solod. 275 ducis -oarbitrio et consilio parere. b edictum — Edikt: MLWHrotsv. Pel. 76 librans -umarbitrium fidei (MLWsyn. legem, decretum). c statutum a civibus sua sponte electum — städtische Satzung, Vorschrift, ‘Willkür’ (cf. H. Planitz, Die deutsche Stadt im Mittelalter. 1954. p. 342): MLWChart. Meckl. 873 p. 156,24 (a. 1260) de -oarbitrio, quod discrecio proborum virorum cum deliberacione provida statuit. p. 157,6 istud -umarbitrium stabit per annum. MLWChart. select. Keutgen 150,1 pro iuribus civilibus et -isarbitriis inter se, que habuit hactenus civitas Hamelen. MLWChart. Pomm. B 1091 p. 367,24 quoniam ... de iuris -oarbitrio nostre civitatis ... discordia generatur, ... iura arbitrata et consueta, que ... arbitrata fuerant et statuta ..., decrevimus conpilari. B meton. MLWi. q. tribunal — Gericht: MLWNivard. Ysengr. 1,466 monachus sic ista fuisse -oarbitrio synodi ... probat. III opinio, libitum — Meinung, Gutdünken, Belieben: A gener.: MLWLeg. Wisig. 1,1,9 leges pro -oarbitrio suo ferunt. MLWAntidot. Augiens. p. 58,15 mittis milium in cacabo ad -oarbitrio pugno i. [] MLWAntidot. Glasg. p. 156,34 omnia in -oarbitrio. MLWCapit. reg. Franc. 170,7 ut balnearum usus in -oarbitrio prioris consistat. MLWDipl. Arnulfi 150 p. 229,30 licentiam ... iuxta eorum -umarbitrium ... eligendi abbates. MLWAlia Musica p. 129^a,5 post symphonias ex -oarbitrio musici propositas. MLWAnselm. Bis. rhet. 2,10 p. 158,17 nobis ... liberum ab infancia fuit -umarbitrium, secura potestas committendi ... carnale desiderium. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1079 p. 318,43 ut certum tempus ... colloquii ad -umarbitrium suum et otium ... determinaret. MLWOtto Frising. gest. 1,35 p. 54,24 ex propriae auctoritatis -oarbitrio responsum dare frivolum iudicans. MLWChart. Brixin. 48 p. 56,37 que (beneficia) ... pro vestre voluntatis -oarbitrio distribuebantur (MLWChart. Solod. 390. MLWChart. Brixin. 101 p. 106,30). MLWal. B c. colore quodam: 1 praesumptio, licentia — Anmaßung, Willkür: MLWLeg. Burgund. const. I 23,1 quicumque ... praesumptione et -oarbitrio suo ... per vim tulerit. MLWWillib. Bonif. 3 p. 12,25 doctrinae caelestis documentum non suo ante tempus arripuit -oarbitrio. MLWCapit. reg. Franc. 219,5 ut nullatenus audeant secundum -umarbitrium suum iudicare iudices iniusti. MLWChart. Brixin. 98 p. 103,20 vineam ..., quam ... proprio excoluerat -oarbitrio. MLWal. 2 error — Wahn: MLWWillib. Bonif. 7 p. 40,13 plebs proprio inplicata -oarbitrio et hereticorum decepta suggestione. 3 consilium — Absicht, Plan: MLWEpist. Teg. I 96 quo rex eorundem (Ungrorum) nostro quam propere -oarbitrio sit colligandus. MLWWalth. Spir. Christoph. II praef. 83 -umarbitrium tamen excusant pręcepta patroni. MLWChart. archiep. Magd. 325 aream ... donavit pie ... deliberationis -oarbitrio. 4 assensus, comprobatio — Zustimmung, Billigung: MLWTrad. Ratisb. 276 (c. 1006) quidam ... pro -oarbitrio abbatis ... concampii statum ... expetivit. MLWNivard. Ysengr. 1,390 invenit -umarbitrium nulla retorta meum. 5,586 non habet -umarbitrium regula tota meum. C iur.: 1 aestimatio (iudicis) — (richterliches) Ermessen: MLWLeg. Wisig. 7,5,2 in -oarbitrio eius consistat. MLWLeg. Lang. p. 120,10 causa, quae per -umarbitrium iudicata fuerit. p. 135,14 alii per consuitutinem, alii per -umarbitrium iudicare ęstimabant. MLWLex Raet. Cur. 27,5 in -oarbitrio iudicis sit, quomodo exinde iudicium det aut componere debeat. MLWCapit. reg. Franc. 98 p. 204,36 pleraque ... ex ... lege competenti sententia terminata sunt, quaedam ... in nostri (sc. imperatoris) examinis -umarbitrium ... dilata. MLWLeg. Lang. p. 645,41 antea per cadarfada et -oarbitrio seu ritus fierunt causationes. MLWal. 2 persuasio — Überzeugung: MLWLex Baiuv. 12,8 commarcanus dicit: ‘hucusque antecessores mei tenuerunt ... ’ et ostendit secundum proprium -umarbitrium locum. IV possibilitas, potentia — Befähigung, Vermögen: A strictius: 1 publ. et eccl. MLWi. q. potestas (imperandi), auctoritas — (Amts-, Befehls-) Gewalt, Machtvollkommenheit:MLW Chart. Bund. 236 p. 181,33 (a. 1112) electum, qui nunc se omnimodis in tuo (sc. papae) -oarbitrio ponit. MLWOtto Frising. chron. 4,32 p. 224,33 iam gentes ... in proprii -iarbitrii auctoritate stare discunt. al. administratio — Leitung: MLWCapit. reg. Franc. 179,6 si xenodochia ... rationabili statu caruerint, catholici provisoris -umarbitrium prestolentur. 2 iur.: a potestas disponendi — Verfügungsgewalt: MLWLeg. Burgund. const. I 51,2 ut filius de portione sua ... faciendi quod voluerit liberum potiatur -umarbitrium (MLWForm. Andec. 41 p. 18,20. MLWDipl. Karoli III. 94. MLWal.). MLWForm. Marculfi 2,9 villae in vestro sint -oarbitrio (ab-o B) et potestate (MLWTrad. Ratisb. 17 p. 21,34 libero fruar -oarbitrio, sicut ... propriam habui potestatem. MLWal.). MLWDipl. Karoli M. 90 p. 130,32 in omnebus ... perfruatur eis -usarbitrius (MLWDipl. Ludow. Germ. 3 p. 4,30 perfruantur -oarbitrio faciendi. MLWal.). MLWDipl. Arnulfi 91 p. 134,26 ut ... perenni ... utantur -oarbitrio. 136 p. 205,4 -oarbitrio et dispositione. MLWLibell. de cal. Trev. p. 741,19 locus ... -oarbitrio monachorum subiacuit. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1079 p. 318,49 ut ... episcopis ... ingressum et -umarbitrium ... concederet. MLWChart. Raitenh. 365 p. 293,16 in ... abbatis et sui conventus -oarbitrio penitus resideat arearum institucio. saepe. b concessio, ius — Befugnis, Recht: Leg. Burgund. Rom. 25 maritus ... liberum -umarbitrium habebit utrumque ... punire. MLWCapit. reg. Franc. 233,35 ut ... illi tribuatur -umarbitrium iurandi. MLWDipl. Arnulfi 105 p. 155,25 concedimus -umarbitrium et potestatem ... abbatissas eligendi (MLWDipl. Otton. I. 176 e. ... abbatem ... licentiam et -umarbitrium. MLWDipl. Otton. II. 207 ius speciale ... ac singulare -umarbitrium e. MLWal.). MLWDipl. Otton. I. 85 [] p. 167,22 electionis -umarbitrium (MLWDipl. Otton. III. 29 regulare e. -umarbitrium. MLWal.). MLWOtto Frising. gest. 2,6 p. 106,31 principis -iarbitrii esse episcopum quem voluerit ... ponere. MLWal. adde: MLWGesta Camer. cont. II A 298,3 captis dedit -umarbitrium vivendi. c ius sibi leges statuendi — ‘Willkür-’, Satzungsrecht (de re cf. p. 863,59): MLWChart. Meckl. 1078 p. 294,34sq. (a. 1266) ut civitas ... suo libero fungatur -oarbitrio, quod in vulgari wilkore vocatur, dantes ei opcionem augmentandi et minuendi ipsum -umarbitrium ..., ita dumtaxat, ut in preiudicium ... nostrum ... nichil penitus arbitretur. d plena pubertas, aetas matura — Volljährigkeit, Mündigkeit: MLWLeg. Wisig. 3,4,2 mulierem, que in suo consistat -umarbitrium. adde: MLWPaul. Fuld. Erh. 1,2 necdum liberi iudex ad plenum -iarbitrii erat. 3 natur. de rebus MLWi. q. efficientia, vis — Kraft, Gewalt: MLWMeginfr. Emm. 14 (MLWPL 141, 983^D) truculentia furentis aurae quievit reditque pax aetheris et -umarbitrium luminis. B latius: 1 gener. MLWi. q. facultas discernendi vel eligendi — Entscheidungs-, Wahlfähigkeit: MLWAlbert. M. incarn. 2 p. 172,61 prophetia praedestinationis impletur sine -oarbitrio humano operante, sed non sine -oarbitrio humano consentiente in opus Dei. MLWeth. 3,1,16 p. 219^a,47 -umarbitrium aequivoce dicitur secundum quod est eligentiae sive prohaeresis et secundum quod est liberi -iarbitrii. MLWsumm. theol. II 14,91,2 p. 186^a,42 facultas liberi -iarbitrii ... determinatur ad -umarbitrium rationis et ad appetitum voluntatis. 2 spec.: a usu fere theol. liberum -umarbitrium sim. MLWi. q. libertas ex ratione et voluntate discernendi vel eligendi, libera voluntas — freie Entscheidungs-, Wahlfähigkeit, freier Wille, Willensfreiheit: MLWAldh. virg. I 58 p. 319,8 virginitatis privilegium ... inflexibili ultroneae voluntatis -oarbitrio ... tutatur (cf. MLWGunzo epist. 1 p. 20,25 gentes ultroneitate -iarbitrii sibi concessa abutentes). MLWCod. Karol. 95 p. 642,7 quod in nostra est potestate quasi libertate -iarbitrii (MLWLup. Ferr. epist. 4 p. 13,40 humani libertas -iarbitrii eget ... auxilio gratiae Dei. MLWAnselm. Bis. rhet. 3,6 p. 174,8 esse ... videtur libertas -iarbitrii discrecio et iudicium racionis et potestas vertendi ad utramvis partem boni vel mali. MLWal.). MLWEpist. var. III 22 p. 172,41 humanitas ... in libero -oarbitrio potenter stabilita. MLWAlbert. M. sent. 2,24^E,5 p. 401^b,35 liberum -umarbitrium est potentia specialis completa per habitum naturalem, qui est libertas eius: unde habet aliquid rationis et aliquid voluntatis. 2,24^E,7 p. 404^b,9 electio liberi -iarbitrii sequitur consensum spontaneum sine regula aliqua regente ...; electio autem eligentiae sequitur rationis regulas. MLWeth. 3,1,16 p. 219^b,11 liberum -umarbitrium eligit ad votum, prohaeresis autem saepe contra votum. MLWsumm. theol. II 14,91,1 p. 184^a,29 liberum -umarbitrium est potentia animae media inter synderesim et sensualitatem. persaepe. expressius: MLWHraban. epist. 2^a p. 382,26 non necessitas inponitur (a Deo), sed uniuscuiusque proprio -oarbitrio relinquitur. Ioh. VIII. epist. A 229 p. 203,33 quod non propria voluntate, non -oarbitrio, ... quin potius coacte admittitur. MLWGunzo epist. 9 p. 39,1 corruptum ... in primo homine -umarbitrium legimus. MLWOtloh. prov. 1 (MLWPL 146,303^B) -iarbitrii donum nobis causa est meritorum. MLWOtto Frising. gest. 2,25 p. 128,33 numquid nostro magis -oarbitrio quam divina providentia civibus his ... adiuncti sumus? MLWal. adde: MLWHelm. chron. 81 p. 153, 33 obsequium, quod de -oarbitrio, non de iure subsistit. b publ. MLWi. q. libertas — Freiheit: MLWHrotsv. Gall. II 1,1 christiani libero utuntur -oarbitrio et iactant se leges debere sequi ... Constantini. V voluntas, desiderium — Wille, Wunsch: MLWLeg. Burgund. const. I 52,3 proprio -oarbitrio et voluntate (MLWCapit. reg. Franc. 6 p. 13,21 pro -iarbitrii sui v. MLWHugeb. Wynneb. 3 secundum suae voluntatis -oarbitrio. MLWChart. Babenb. 33 p. 48,31 ad -umarbitrium prepositi [MLWsyn. ad voluntatem]. MLWal.). MLWLex Raet. Cur. 4,6 nec per parentorum -umarbitrium nec per nula carta amplius in res intrare non potest naturalis filius. MLWWett. Gall. 9 -oarbitrio proprio tunc relictus est. MLWDipl. Loth. III. 20 p. 29,43 pro -oarbitrio et petitione. MLWTrad. Frising.1561^f censuales ecclesie ... de libera manu et proprio -oarbitrio collati. al. de Deo MLWi. q. summa voluntas — höchster Wille, Ratschluß: MLWWett. Gall. 4 Deus rector poli, in cuius -oarbitrio totus mundus decurrit. MLWWalahfr. imag. Tetr. prol. 3 p. 378 illius (Dei) -oarbitrio factum nutuque fatebor. MLWRimb. Anscar. 10 p. 32,10 in Dei ponens -oarbitrio, quid illi contingeret. MLWArnulf. delic. 79 iudicis (Dei) -umarbitrium (voluntas Vulg. MLWprov. 11,1) pondus deliberat equum. [] Heßler